AQSH - Eron tinchlik bitimining sensatsion tafsilotlari ma’lum bo‘ldi...

Jahon siyosiy maydoni uzoq kutilgan, chinakam tarixiy va mintaqaviy geosiyosiy manzarani butunlay o‘zgartirib yuboradigan ulkan voqea arafasida turibdi. Nufuzli Bloomberg agentligi hamda Saudiya Arabistonining ramziy «Al-Arabiya» telekanali AQSH va Eron Islom Respublikasi o‘rtasida shu yilning 19 iyun kuni Shveysariyada imzolanishi rasman kutilayotgan anglashuv memorandumining «deyarli yakuniy» va mutlaqo eksklyuziv matnini keng jamoatchilikka oshkor qildi.

Ma’lumotlarga ko‘ra, ikki qudratli davlat vakillari joriy yilning 14 iyun kuni ushbu murosaviy to‘xtamga kelishgan edi. Garchi Oq uy kelishuv shartlarini keyingi 48 soat ichida bayon qilishga va’da bergan bo‘lsa-da, hozircha rasmiy bayonot kechiktirilmoqda. Biroq Bloomberg tahririyati ixtiyoriga kelib tushgan ushbu 14 banddan iborat tarixiy hujjat Tehronning yaqin kelajakdagi eng yirik iqtisodiy va siyosiy manfaatlarini to‘liq aks ettirgan.

Quyidagi rasmiy siyosiy va iqtisodiy jadval orqali ikki tomonlama shartnomaning eng asosiy fundamental bandlari va moliyaviy raqamlari bilan batafsil tanishib chiqishingiz mumkin:

Tarixiy memorandumning to‘liq va batafsil matni:

1. Qurolli to‘qnashuvlarni zudlik bilan tugatish: Eron va AQSH o‘zlarining barcha mintaqaviy ittifoqchilari bilan birgalikda, ushbu hujjat imzolangan soniyadan boshlab, barcha jabhalarda, xususan, Livan hududida ham urush harakatlarini zudlik bilan va butunlay to‘xtatadilar. Tomonlar bir-birlariga nisbatan kuch ishlatish yoki tahdid qilishdan mutlaqo tiyiladilar.

2. Mustaqillik va daxlsizlik: Har ikki davlat bir-birining davlat suvereniteti hamda hududiy yaxlitligini so‘zsiz hurmat qilish, ichki siyosiy ishlarga hech qanday shaklda aralashmaslik majburiyatini o‘z zimmasiga oladi.

3. Muzokaralar muddati: Tomonlar o‘zaro rozilik asosida muddatni yana uzaytirish imkoniyati bilan, ko‘pi bilan 60 kun ichida yakuniy va keng qamrovli tinchlik shartnomasini imzolash maqsadida qizg‘in muzokaralar olib boradilar.

4. Dengiz qamalini yechish va AQSH qo‘shinlarini olib chiqish: Memorandum kuchga kirishi bilan AQSH Eronga qarshi dengiz blokadasini bekor qiladi. 30 kun ichida savdo kemalari harakati urushdan oldingi darajaga qaytariladi. Yakuniy bitim imzolangach, 30 kunlik muddatda Amerika Qo‘shma Shtatlari o‘z harbiy kuchlarini Yaqin Sharq mintaqasidan to‘liq olib chiqib ketadi.

5. Ho‘rmuz bo‘g‘ozi xavfsizligi: Eron o‘z navbatida 30 kun ichida Fors ko‘rfazidan O‘mon ko‘rfaziga o‘tuvchi xalqaro suv yo‘llarida xavfsizlikni ta’minlaydi. Suv havzalarini minalardan tozalash va texnik to‘siqlarni bartaraf etish to‘liq Tehron zimmasida bo‘ladi.

6. 300 milliard dollarlik tiklanish rejasi: AQSH o‘zining mintaqaviy hamkorlari bilan birgalikda Eron iqtisodiyotini qayta tiklash va rivojlantirish uchun kamida 300 milliard dollar miqdorida moliyaviy mablag‘ ajratilishini kafolatlaydi. Buning mexanizmi 60 kun ichida ishlab chiqiladi.

7. Cheklov va sanksiyalarni bekor qilish: Yakuniy kelishuv doirasida AQSH Eronga nisbatan qo‘llagan barcha bir tomonlama (birlamchi va ikkilamchi) sanksiyalarini, shuningdek, BMT Xavfsizlik kengashi hamda Atom energetikasi xalqaro agentligi (AXAE) rezolyutsiyalarini bosqichma-bosqich bekor qiladi.

8. Yadroviy qurolsizlanish: Eron hech qachon yadro quroli yaratmasligini qat’iy tasdiqlaydi. Boyitilgan materiallar taqdiri va Eronning tinchlik maqsadlaridagi yadroviy ehtiyojlari yakuniy shartnomada aniq belgilab beriladi.

9. Status-kvoni saqlash: Yakuniy bitim tuzilgunga qadar amaldagi vaziyat o‘zgarishsiz qoladi: Eron o‘zining yadroviy dasturini kengaytirmaydi, AQSH esa yangi cheklovlar joriy etmaydi va mintaqadagi harbiylar sonini oshirmaydi.

10. Neft eksportini tiklash: AQSH Moliya vazirligi memorandum imzolanishi bilan darhol Eron xom nefti, neft-kimyo mahsulotlari eksportiga, shuningdek, ular bilan bog‘liq bank, sug‘urta va transport amaliyotlariga to‘liq ruxsat beradi.

11. Muzlatilgan mablag‘lardan foydalanish: Muzokaralar davrida AQSH Eronning xorijiy banklarda bloklab qo‘yilgan barcha aktivlari va mablag‘lariga to‘liq kirishini ta’minlaydi. Bu mablag‘lar Eron Markaziy banki tomonidan istalgan to‘lovlar uchun erkin ishlatilishi mumkin.

12. Nazorat mexanizmi: Tomonlar yakuniy tinchlik bitimining bajarilishini va kelajakda majburiyatlarning buzilmasligini kuzatib boruvchi maxsus qo‘shma nazorat organini tashkil etadilar.

13. Muzokaralarning boshlanish sharti: Memorandum imzolanib, hujjatning eng muhim hisoblangan 4, 5, 10 va 11-moddalari (iqtisodiy va logistik shartlar) ijrosi boshlangani tasdiqlanganidan keyingina tomonlar qolgan bandlar bo‘yicha yakuniy muzokaralarga kirishadilar.

14. Xalqaro huquqiy kafolat: Erishilgan yakuniy tinchlik shartnomasi BMT Xavfsizlik kengashining ijrosi majburiy bo‘lgan maxsus rezolyutsiyasi orqali tasdiqlanadi va xalqaro qonuniy kuchga ega bo‘ladi.

Zamin xalqaro siyosiy sharhlovchilarining xulosasi:

Mazkur memorandum loyihasi AQSH va Eron o‘rtasidagi ko‘p yillik sovuq urush va mintaqaviy keskinlikka chek qo‘yishi mumkin bo‘lgan misli ko‘rilmagan hujjatdir. Eronning iqtisodiy qamaldan chiqishi va 300 milliard dollarlik mablag‘ga ega bo‘lishi Yaqin Sharqdagi kuchlar balansini tubdan o‘zgartiradi. Garchi hujjat hali texnik ishlov bosqichida bo‘lsa-da, 19 iyun kuni Shveysariyada kutilayotgan imzolanish jarayoni XXI asr diplomatiyasidagi eng yirik burilish nuqtasi bo‘lishi shubhasizdir.

Jahon siyosatidagi eng shov-shuvli geosiyosiy kelishuvlar, AQSH va Eron o‘rtasidagi tarixiy qadamlar hamda Yaqin Sharqdagi tinchlik jarayonlarining eng tezkor tafsilotlarini hamisha Zamin sahifalarida biz bilan birgalikda kuzatib boring!