Qozog‘istonda “kulrang” bug‘doy sxemasi fosh bo‘ldi: 11 mlrd tengelik don chetga noqonuniy chiqarilgan

Qozog‘iston moliyaviy monitoring va soliq organlari Rossiyadan noqonuniy olib kirilgan ulkan hajmdagi don mahsulotlarini «qozoq mahsuloti» sifatida niqoblab, O‘zbekiston va mintaqaning boshqa davlatlariga qayta eksport qilish bo‘yicha yirik «kulrang» sxemani fosh etdi. G‘arbiy Qozog‘iston viloyati fiskal organlari tomonidan olib borilgan tergov hujjatlariga ko‘ra, jinoiy guruh tomonidan umumiy qiymati 11,2 milliard tengedan ziyod bo‘lgan taxminan 130 ming tonna bug‘doy noqonuniy logistika zanjirlari orqali olib chiqib ketilgan.

Don asosan O‘zbekiston, Afg‘oniston va Tojikiston bozorlariga yo‘naltirilgan. Soxta firmalar va fermer xo‘jaliklari bilan tuzilgan qalbaki shartnomalar orqali tranzit to‘lovlari yashirilib, «Qozog‘iston temir yo‘llari» («KTJ») milliy kompaniyasi hamda davlat budjetiga milliardlab tengelik jiddiy zarar yetkazilgan. Hozirda mazkur yirik iqtisodiy jinoyat bo‘yicha 5 nafar shaxs gumonlanuvchi sifatida tergovga jalb qilingan.

«130 ming tonna don, soxta shartnomalar va 11 milliard tenge»: 5 ta asosiy dalil

Qozog‘istondagi don kontrabandasi va «kulrang» import fosh etilishi bo‘yicha eng muhim faktlar:

• 130 ming tonnalik kontrabanda ko‘lami: Rossiyaning chegaradosh hududlaridan olib kirilgan katta hajmdagi bug‘doy Qozog‘iston orqali noqonuniy tranzit qilingan;

• O‘zbekiston asosiy yo‘nalishlar qatorida: Arzonlashtirilgan va niqoblangan don oqimlari O‘zbekiston, Afg‘oniston hamda Tojikistonga eksport qilingan;

• 11,2 milliard tengelik umumiy qiymat: Qozoq bug‘doyi niqobi ostida sotilgan mahsulotning jami summasi 11,2 mlrd tengedan (2 milliard rubldan ortiq) oshgan;

• Temir yo‘l va davlatga milliardlab zarar: Tranzit tariflari to‘lanmagani oqibatida «KTJ»ga 1 mlrd tengedan ortiq, davlatga esa 1,2 mlrd tenge soliq zarari yetkazilgan;

• 5 nafar tashkilotchi qo‘lga olindi: Sxemani boshqargan, soxta korxonalar ochib, sun’iy bankrotlik e’lon qilmoqchi bo‘lgan 5 nafar fuqaro tergov qilinmoqda.

Noqonuniy don eksporti sxemasi va davlat manfaatlariga yetkazilgan zarar tasnifi

Firibgarlik mexanizmlari, ishtirokchi korxonalar va iqtisodiy zarar ko‘rsatkichlari tahlili:

Iqtisodiy va agrar ekspertiza: Bu sxema Markaziy Osiyo va O‘zbekiston bozoriga qanday ta’sir qiladi?

Qishloq xo‘jaligi ekspertlari va iqtisodchilarning xulosalari:

• «Ichki narxlar va demping xavfi»: Rossiyaning arzon bug‘doyini Qozog‘iston tranzit bojlarini to‘lamasdan «qozoq doni» sifatida olib chiqish eksport bozorida dempingni (sun’iy arzonlashishni) vujudga keltiradi; bir tomondan, bu O‘zbekiston va mintaqadagi un ishlab chiqaruvchi korxonalar uchun arzon xomashyo kirib kelishini ta’minlagan bo‘lsa, boshqa tomondan halol treyderlar va mahalliy fermerlarning raqobatbardoshligini sindiradi;

• «Temir yo‘l imtiyozlaridan foydalanish tuzog‘i»: Qozog‘iston hududi orqali Rossiya yuklarini tranzit qilish ancha qimmat tarifga ega; firibgarlar qozoq fermerlari bilan soxta shartnomalar tuzib, milliy mahsulotlar uchun beriladigan arzon ichki temir yo‘l tariflarini qo‘llagan — bu esa davlat budjetini milliardlab tushumdan mahrum etgan;

• Chegara va fiskal nazoratning keskinlashuvi: Mazkur sxemaning fosh etilishi endilikda Qozog‘iston va O‘zbekiston chegarasida don hamda un mahsulotlarining kelib chiqish sertifikatlari (ST-1) va fitosanitariya hujjatlari yanada sinchkovlik bilan tekshirilishiga olib keladi; bu esa qonuniy yuk tashuvchilar uchun chegarada qo‘shimcha tekshiruvlar va logistik navbatlarni yuzaga keltirishi ehtimoldan xoli emas.

Sizningcha, chegaralardan bunday ulkan hajmdagi «kulrang» bug‘doy oqimlarining o‘tib ketishiga soxta firmalarning ustamonligi sabab bo‘lganmi yoki nazorat organlaridagi tizimli bo‘shliqlarmi? Qozog‘istonda nazoratning kuchaytirilishi O‘zbekistondagi un va non mahsulotlari narxiga ta’sir ko‘rsatadimi? Shaxsiy fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va mintaqa iqtisodiyotiga bevosita daxldor bo‘lgan ushbu muhim tahlilni barcha bilan baham ko‘ring!