Hokimning yer bo‘yicha qarori cheklanadi: yangi tartib nima beradi?

O‘zbekistonda yer uchastkalarini tasarruf etish, ularning maqomini o‘zgartirish va investitsiya loyihalari uchun birlashtirish tartibini qayta ko‘rib chiquvchi qonun loyihasi qabul qilindi. Taklif etilayotgan o‘zgarishlar yerga oid muhim qarorlarni yakka tartibda emas, aniq huquqiy asos va shaffof mexanizmlar orqali qabul qilishga qaratilgan.

Biroq muhim jihat bor: hujjat hozircha qonun loyihasi hisoblanadi. U to‘liq qonunchilik jarayonidan o‘tib, imzolanib va rasman e’lon qilinganidan keyingina amaldagi majburiy qoidaga aylanadi.

Hokimning yakka qarori yetarli bo‘lmaydi

Loyihada yer uchastkasini olib qo‘yish yoki uning huquqiy maqomini o‘zgartirish uchun faqat hokim qaroriga tayanish imkoniyatini cheklash ko‘zda tutilmoqda.

Har bir qaror:

• qonunda belgilangan asosga ega bo‘lishi;

• tegishli hujjatlar bilan tasdiqlanishi;

• belgilangan tartib-taomillar asosida qabul qilinishi kerak bo‘ladi.

Bu yer egalari va foydalanuvchilarini asossiz qarorlardan himoya qilish, manfaatlar to‘qnashuvi hamda korrupsiya xavfini kamaytirishga xizmat qilishi kutilmoqda.

Ayni paytda bu yo‘nalishdagi islohotlar avval ham boshlangan: 2021 yilda mahalliy hokimliklarning yerni to‘g‘ridan to‘g‘ri ajratish vakolati bekor qilinib, uchastkalarni asosan elektron auksion orqali berish tizimiga o‘tilgan edi. Yangi loyiha ushbu cheklovlarni yanada aniqlashtirishi mumkin.

Auksion g‘olibi yerdan xohlaganicha foydalana olmaydi

Qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallanmagan bo‘sh yer uchastkalarini elektron auksion orqali realizatsiya qilishda ulardan maqsadli foydalanish bo‘yicha qat’iy shartlar belgilanishi rejalashtirilgan.

Masalan, tadbirkor yerni muayyan ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish yoki qurilish loyihasi uchun olgan bo‘lsa, keyinchalik uni kelishilgan maqsaddan tashqari ishlatishiga yo‘l qo‘yilmasligi mumkin.

Amaldagi tartibda ham auksion shartlari va shartnoma talablari bajarilmasa, auksion natijasi hamda yerni ijaraga berish shartnomasini bekor qilish mexanizmlari mavjud. Yangi qoidalar ushbu nazoratni kuchaytirishga qaratilgan.

Bir nechta uchastkani birlashtirish mumkin bo‘ladi

Loyihada yagona investitsiya loyihasini amalga oshirish uchun yonma-yon yoki o‘zaro bog‘liq bir nechta yer uchastkasini bitta hududga birlashtirishning huquqiy asoslari belgilanmoqda.

Bu yirik:

• sanoat korxonalari;

• savdo va xizmat ko‘rsatish majmualari;

• logistika markazlari;

• turar joy yoki turistik loyihalarni amalga oshirishni yengillashtirishi mumkin.

Yer uchastkalarini birlashtirishga oid ayrim ma’muriy tartiblar amaldagi hukumat hujjatlarida ham mavjud. Yangi qonunchilik normalari esa bu mexanizmning qo‘llanish doirasini va yuridik kafolatlarini aniqlashtirishi kutilmoqda.

Fuqarolar va tadbirkorlar uchun nima o‘zgaradi?

Yangi tartib amaliyotga kirsa, yerga oid qarorning kim tomonidan qabul qilinganidan ko‘ra, uning qaysi qonun normasiga asoslangani muhim bo‘ladi.

Bu mulkdor va investorlarga qaror ustidan shikoyat qilishda, yetkazilgan zararni talab etishda hamda yerga bo‘lgan huquqini himoya qilishda aniqroq huquqiy asos berishi mumkin.

Amalda yer uchastkasini jamoat ehtiyojlari uchun olib qo‘yish alohida qonun bilan tartibga solinadi va bunday jarayonda kompensatsiya, mulkdor huquqlarini himoya qilish hamda belgilangan tartiblarga rioya etish talab qilinadi.

Barcha muammo bitta qonun bilan hal bo‘ladimi?

Qog‘ozdagi shaffof tartibning o‘zi yetarli emas. Islohot samara berishi uchun auksion ma’lumotlari ochiq bo‘lishi, qarorlarning huquqiy asoslari jamoatchilikka ko‘rinishi va qoida buzilganda mansabdorlar javobgarlikka tortilishi zarur.

Eng asosiy sinov ham shu yerda: yangi tizim hokimning nomi yozilgan qarorni kamaytirib, uning o‘rniga boshqa yopiq mexanizmni olib kelmasligi kerak. Aks holda papka o‘zgaradi, muammo esa o‘sha-o‘sha qoladi.

Loyiha kuchga kirsa, yer munosabatlaridagi asosiy tamoyil «kim qaror qildi?» degan savoldan «qaror qaysi qonunga asoslandi?» degan talabga o‘tishi mumkin.