Qonun Konstitutsiyaga zid bo‘lsa, sud ishi to‘xtaydi — yangi tartib

O‘zbekiston sud tizimida fuqarolar huquqlarini himoya qilishga jiddiy ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan yangi mexanizm joriy etilishi kutilmoqda. Agar muayyan ishni ko‘rayotgan sud qo‘llanilishi lozim bo‘lgan qonun Konstitutsiyaga mosligiga shubha qilsa, ishni odatdagidek davom ettirish o‘rniga masalani Konstitutsiyaviy sudga olib chiqish va ish yuritishni vaqtincha to‘xtatish imkoni paydo bo‘ladi.

Yana bir muhim yangilik bor: agar Konstitutsiyaviy sud avval muayyan ishda qo‘llanilgan qonunni Konstitutsiyaga zid deb topsa, o‘sha qonun asosida chiqarilgan sud hujjatini qayta ko‘rib chiqish uchun alohida protsessual asos yaratiladi. Qonun loyihasi Qonunchilik palatasida birinchi o‘qishda qabul qilindi, demak, yangi tartib hali kuchga kirgan qonun emas.

Sudda Konstitutsiyaga zid qonun masalasi chiqsa, nima bo‘ladi?

Loyihaning eng muhim qismi sud jarayonining o‘ziga taalluqli.

Agar muayyan ishda qo‘llanilishi kerak bo‘lgan qonunning Konstitutsiyaga muvofiqligi masalasi yuzaga kelsa, sud tashabbusi asosida Oliy sud Konstitutsiyaviy sudga murojaat kiritishi mumkin. Bunday murojaat kiritilganida tegishli ish yurituvini to‘xtatib turish nazarda tutilmoqda.

Sodda qilib aytganda, ssenariy quyidagicha bo‘lishi mumkin:

sudda ish ko‘rilyapti → qonunning Konstitutsiyaga mosligi bo‘yicha masala paydo bo‘ldi → Oliy sud orqali Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilindi → asosiy ish vaqtincha to‘xtatildi → Konstitutsiyaviy sudning xulosasidan keyin jarayon davom etadi.

Bu mexanizmning ahamiyati shundaki, Konstitutsiyaga muvofiqligi bahsli bo‘lgan qonun asosida yakuniy qaror chiqarib yuborish xavfi kamayadi.

Aslida Konstitutsiya bunday murojaat huquqini allaqachon bergan

Bu yerda muhim farq bor: Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilish imkoniyatining o‘zi yangi emas.

O‘zbekiston Konstitutsiyasining 133-moddasiga ko‘ra, Konstitutsiyaviy sud Oliy sudning muayyan ishda qo‘llanilishi lozim bo‘lgan normativ-huquqiy hujjatning Konstitutsiyaga muvofiqligi haqida sudlar tashabbusi bilan kiritgan murojaatini ko‘rib chiqadi.

Shuningdek, fuqaro yoki yuridik shaxs ham sud orqali himoya qilishning boshqa barcha vositalaridan foydalanib bo‘lgach, tugallangan muayyan ishda o‘ziga nisbatan qo‘llanilgan qonunning Konstitutsiyaga muvofiqligini tekshirish uchun Konstitutsiyaviy sudga shikoyat bilan murojaat qilishi mumkin.

Yangi loyihaning asosiy vazifasi ana shu konstitutsiyaviy huquqlar ishlaganda sud ishi bilan nima bo‘lishi kerakligini aniq protsessual mexanizmga solishdan iborat.

Eng katta yangilik: qaror chiqqan bo‘lsa ham ish qayta ko‘rilishi mumkin

Fuqaro uchun eng muhim nuqtalardan biri shu yerda.

Tasavvur qiling: sud ishni ko‘rib bo‘lgan, qaror qonuniy kuchga kirgan. Keyin esa Konstitutsiyaviy sud o‘sha ishda qo‘llanilgan qonun Konstitutsiyaga muvofiq emas, degan xulosaga keldi.

Amaldagi bo‘shliqlardan biri — bunday vaziyatda avvalgi sud hujjatining keyingi taqdiri qanday bo‘lishini protsessual jihatdan aniq belgilash masalasi.

Yangi qonun loyihasi Konstitutsiyaviy sud muayyan ishda qo‘llanilgan qonunni Konstitutsiyaga muvofiq emas deb topsa, sud hujjatini qayta ko‘rib chiqish uchun mustaqil protsessual asos belgilashni nazarda tutadi. Shuningdek, Konstitutsiyaviy sud qarori asosida ishni qayta ko‘rish va to‘xtatilgan ish yuritishni qayta boshlash tartibi aniqlashtiriladi.

Bu amaliyotda juda katta farq qilishi mumkin: Konstitutsiyaga zid norma aniqlangach, masala faqat kelajakdagi ishlar uchun emas, o‘sha qonundan zarar ko‘rgan muayyan ish uchun ham ahamiyat kasb etadi.

Fuqaro uchun bu nima beradi?

Mexanizm qabul qilinsa, Konstitutsiyaning ustuvorligi sud amaliyotida yanada to‘g‘ridan to‘g‘ri ishlashi kutilmoqda.

Masalan, fuqarolik, iqtisodiy, ma’muriy yoki jinoyat ishlarida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan qonun normasining Konstitutsiyaga muvofiqligi shubha ostiga tushsa, sud bu masalani e’tiborsiz qoldirib, shoshilinch yakuniy qaror chiqarishi shart bo‘lmaydi.

Parlamentning rasmiy axborotida deputatlar yangi mexanizm sud amaliyotida huquqiy aniqlikni kuchaytirishi, buzilgan konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarni tiklash imkoniyatini kengaytirishi hamda ortiqcha byurokratik to‘siqlarni kamaytirishini ta’kidlagan.

Oddiy sud qonunni o‘zi bekor qiladimi?

Yo‘q. Taklif etilayotgan mexanizmni shu tarzda tushunish noto‘g‘ri bo‘ladi.

Konstitutsiyaga ko‘ra, qonunlar va boshqa belgilangan hujjatlarning Konstitutsiyaga muvofiqligini aniqlash Konstitutsiyaviy sud vakolatiga kiradi. Oddiy sudda shubha paydo bo‘lsa, masala belgilangan tartibda Oliy sud orqali Konstitutsiyaviy sudga olib chiqiladi.

Ya’ni sudya «bu qonun Konstitutsiyaga zid» deb uni o‘zicha bekor qilmaydi. Masalaning konstitutsiyaviyligi maxsus sud — Konstitutsiyaviy sud tomonidan hal qilinadi.

Lekin yangi qoida hali amalga kirmagan

Bu jihat ayniqsa muhim.

Qonunchilik palatasi mazkur qonun loyihasini birinchi o‘qishda qabul qildi. Oldinda loyihani keyingi o‘qishlarda ko‘rib chiqish, parlamentdagi keyingi qonunchilik jarayonlari va qonunni rasmiy qabul qilish bosqichlari bor.

Shu sabab hozirdan «sudlar barcha shunday ishlarni to‘xtata boshladi» deb aytishga asos yo‘q. Hozircha gap qabul qilinishi taklif etilayotgan protsessual mexanizm haqida ketmoqda.

Asosiy o‘zgarish bitta jumlada

Yangi tizimning mantig‘ini juda sodda ifodalash mumkin:

Konstitutsiyaga zid bo‘lishi mumkin bo‘lgan qonun asosida ishni shoshib yakunlash emas, avval uning konstitutsiyaviyligini hal qilish; agar noto‘g‘ri norma asosida qaror chiqarilgan bo‘lsa, adolatni qayta tiklash uchun yo‘l ochish.

Agar loyiha shu mazmunda qonunga aylansa, Konstitutsiyaning «eng oliy yuridik kuchga ega» degan tamoyili oddiy fuqaroning konkret sud ishida ham ancha sezilarli mexanizmga ega bo‘ladi. Konstitutsiyaning o‘zi fuqarolar va yuridik shaxslarga tugallangan ishda qo‘llanilgan qonun konstitutsiyaviyligini baholatish huquqini kafolatlagan.

Fikringizni izohda qoldiring va maqolani tanishlaringizga Telegram yoki boshqa ijtimoiy tarmoqlar orqali ulashing.