Bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish kuchaytiriladi: yangi qonun nimani o‘zgartiradi?

O‘zbekistonda bolalarga nisbatan zo‘ravonlik uchun javobgarlikni kuchaytirishga qaratilgan muhim qonun qabul qilindi. Qonunchilik palatasi 30 sentyabr kuni hujjatni ikkinchi o‘qishda ma’qulladi va u keyingi ko‘rib chiqish uchun Senatga yuborildi. Demak, yangi normalar hozirning o‘zida kuchga kirgan emas, ammo qonun loyihasida bolalar xavfsizligiga daxldor bir qator jiddiy o‘zgarishlar nazarda tutilmoqda.

Eng katta yangiliklardan biri — 14 yoshga to‘lmagan bolalarga nisbatan ayrim o‘ta og‘ir jinsiy jinoyatlar uchun 25 yilgacha yoki umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosi belgilanishi. Shu bilan birga, jabrlangan bolalarni tergov va sud jarayonlarida himoya qilish mexanizmlari ham kuchaytiriladi.

14 yoshga to‘lmagan bolalarga nisbatan jinoyatlar uchun jazo kuchaytiriladi

Qonun loyihasi bilan Jinoyat kodeksiga tegishli o‘zgartishlar kiritish ko‘zda tutilmoqda.

Unga ko‘ra, 14 yoshga to‘lmagan bolalarga nisbatan nomusga tegish yoki jinsiy ehtiyojni zo‘rlik ishlatib g‘ayritabiiy usulda qondirish kabi jinoyatlar uchun 25 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish yoki umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosi tayinlanishi nazarda tutilmoqda.

Bu bilan birga, bolaning jinsiy erkinligiga qarshi ayrim jinoyatlar bo‘yicha javobgarlikka tortish yoki jazoni ijro etish muddati o‘tib ketgani sababli shaxsni javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilishga yo‘l qo‘ymaslik belgilanmoqda.

Jabrlangan bolani qayta-qayta so‘roq qilishning oldi olinadi

Qonun loyihasida nafaqat jazoni kuchaytirish, balki zo‘ravonlikdan jabrlangan bolaning protsessual huquqlarini himoya qilishga ham alohida e’tibor qaratilgan.

Jumladan, voyaga yetmagan jabrlanuvchi yoki guvohni so‘roq qilish jarayonini videoyozuv orqali qayd etish majburiyligi belgilanmoqda.

Bundan tashqari, bolaning gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi bilan yuzlashtirilishi maxsus tartib asosida o‘tkazilishi nazarda tutilmoqda. Bu jarayonda vasiylik va homiylik organi vakilining ishtirokini ta’minlashga oid normalar ham takomillashtiriladi.

Bolalarga davlat hisobidan yuridik yordam beriladi

Yana bir muhim o‘zgarish — zo‘ravonlikdan jabrlangan yoki bunday holatga guvoh bo‘lgan bolalarga davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish mexanizmi belgilanmoqda.

Ya’ni bolaning huquqlarini himoya qilish uchun yuridik yordamdan foydalanish imkoniyati uning oilasining moliyaviy imkoniyatlariga bog‘liq bo‘lib qolmasligi uchun tegishli huquqiy mexanizm yaratiladi.

Bu norma ayniqsa zo‘ravonlik holati yuzasidan tergov va sud jarayonlarida bolaning manfaatlarini professional tarzda himoya qilish nuqtayi nazaridan muhim.

Bolaga zo‘ravonlik qilgan xodimga qanday chora ko‘riladi?

Qonun loyihasida ta’lim muassasalarida bolalar xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan choralar ham nazarda tutilmoqda.

Shu jumladan, bolalarga nisbatan zo‘ravonlik sodir etgan shaxslarning javobgarligini kuchaytirish va mas’ul tashkilotlar hamda mansabdor shaxslarning mas’uliyatini oshirishga qaratilgan normalar kiritilmoqda.

Siz keltirgan ma’lumotda ta’lim muassasasi xodimi bilan mehnat shartnomasini darhol bekor qilish haqidagi norma ham qayd etilgan. Bu masala bo‘yicha qonunning yakuniy tahriri va qabul qilingan normalarini Senat ko‘rib chiqishidan keyingi rasmiy matn asosida baholash to‘g‘ri bo‘ladi.

Bolaning o‘limiga sabab bo‘lgan jinoyatlar bo‘yicha ham cheklovlar

Loyihada bolaning o‘limiga sabab bo‘lgan qasddan sodir etilgan jinoyatlar bo‘yicha ayrim yengilliklarni qo‘llashni cheklash ham nazarda tutilmoqda.

Xususan, shartli hukm qilish va muddatidan ilgari shartli ozod qilishga oid ayrim qoidalarni qo‘llash cheklanadi.

Bu normalar bolalarga qarshi og‘ir jinoyatlar uchun javobgarlik muqarrarligini kuchaytirishga qaratilgan.

Qonun hozirdan kuchga kirdimi?

Yo‘q. Bu jihatni alohida ta’kidlash muhim.

30 sentyabr kuni Qonunchilik palatasi qonun loyihasini ikkinchi o‘qishda qabul qildi. Hujjat Senatga yuborildi. Shuning uchun hozircha yuqoridagi yangi normalarni amaldagi qonun sifatida talqin qilish to‘g‘ri emas.

Qonun belgilangan tartibda Senatda ham ko‘rib chiqilib, keyingi huquqiy jarayonlardan o‘tganidan so‘nggina kuchga kirishi mumkin.

Asosiy o‘zgarishlar qisqacha

• 14 yoshga to‘lmagan bolalarga nisbatan ayrim o‘ta og‘ir jinsiy jinoyatlar uchun 25 yilgacha yoki umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosi nazarda tutilmoqda;

• jabrlangan voyaga yetmaganlarni so‘roq qilish jarayonini videoyozuvga olish majburiy bo‘ladi;

• bolaning gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi bilan yuzlashtirilishi maxsus tartibda o‘tkaziladi;

• zo‘ravonlikdan jabrlangan yoki unga guvoh bo‘lgan bolalarga davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish mexanizmi belgilanmoqda;

• bolalarga qarshi ayrim og‘ir jinoyatlar bo‘yicha javobgarlik va jazoning muqarrarligini kuchaytirish choralari kiritilmoqda.

Bolalar xavfsizligida yangi bosqich

Yangi qonun loyihasi faqat jazoni og‘irlashtirish bilan cheklanmaydi. Unda zo‘ravonlikdan jabrlangan bolaning tergov va sud jarayonidagi huquqlarini himoya qilish, yuridik yordam ko‘rsatish va bunday holatlarning oldini olishga qaratilgan mexanizmlar ham qamrab olingan.

Shu jihatdan, hujjatning asosiy maqsadi — bolaga nisbatan zo‘ravonlik sodir etilganidan keyin jazo tayinlash bilan birga, jabrlangan bolaning huquq va manfaatlarini jarayonning barcha bosqichlarida himoya qilish tizimini kuchaytirishdan iborat.

Qonunning keyingi bosqichdagi taqdiri esa Senatdagi muhokamalar va belgilangan huquqiy tartib-taomillarga bog‘liq bo‘ladi.