Dunyo yoʻllarida oʻlim xavfi: Kambagʻal davlatlarda koʻrsatkich 6 baravar yuqori

Dunyo miqyosida yoʻl-transport hodisalari oqibatida jarohatlanish va oʻlim holatlari kamayib borayotgan boʻlsa-da, bu ijobiy oʻzgarishlar barcha mamlakatlarda bir xil kechmayapti. Lancet Public Health nashrida eʼlon qilingan yangi tadqiqot natijalariga koʻra, kam daromadli mamlakatlarda yoʻllardagi oʻlim xavfi boy davlatlarga qaraganda olti baravar yuqori ekani aniqlandi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Statistik maʼlumotlarga koʻra, 1990-yildan 2023-yilgacha boʻlgan davrda yoʻl-transport hodisalari bilan bogʻliq jarohatlar 38,3 foizga, oʻlim holatlari esa 32,3 foizga kamaygan. Biroq soʻnggi oʻn yillikda AQSH va Gana kabi bir qator mamlakatlarda vaziyat aksincha yomonlashgan. 2023-yilning oʻzida dunyo boʻylab 50,9 millionta jarohatlanish holati qayd etilgan boʻlib, ularning 1,34 millioni fojiali yakunlangan.

Daromad darajasi va xavfsizlik oʻrtasidagi bogʻliqlik

Tadqiqotchilarning taʼkidlashicha, eng katta tafovut mamlakatlarning iqtisodiy holati bilan bogʻliq. Garchi yuqori daromadli davlatlarda avariyalar soni koʻp boʻlsa-da, barcha oʻlim holatlarining deyarli 90 foizi kambagʻal mamlakatlar hissasiga toʻgʻri kelmoqda. Bunday hududlarda har 100 ming kishiga 43,8 ta oʻlim holati toʻgʻri keladi, rivojlangan davlatlarda esa bu koʻrsatkich bor-yoʻgʻi 7,5 tani tashkil etadi.

Oʻzbekiston kabi rivojlanayotgan davlatlar uchun ham ushbu muammo dolzarb boʻlib qolmoqda. Avtomobillar sonining keskin ortishi va urbanizatsiya surʼatlari yoʻl infratuzilmasi hamda xavfsizlik choralaridan oʻzib ketayotgani asosiy xavf omillaridan biridir. Lancet hisobotiga koʻra, kambagʻal davlatlarda xavfsizlik kamarlaridan foydalanish ustidan nazoratning sustligi va tez tibbiy yordam tizimidagi kamchiliklar oʻlim darajasi yuqoriligiga sabab boʻlmoqda.

Yoʻl-transport hodisalari, ayniqsa, yosh avlod uchun jiddiy xavf tugʻdirmoqda. 10 yoshdan 39 yoshgacha boʻlgan erkaklar orasida avariyalar asosiy oʻlim sababi boʻlib qolmoqda. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) maʼlumotlariga koʻra, yoʻllardagi fojialar 5 yoshdan 29 yoshgacha boʻlgan bolalar va yoshlar hayotiga nuqta qoʻyuvchi birinchi raqamli omildir.

Zamonaviy xavf omillari: Smartfonlar va yirik avtomobillar

Ekspertlar yoʻllardagi xavfsizlikka salbiy taʼsir koʻrsatayotgan yangi tendensiyalarni ham sanab oʻtishdi. Quyidagi omillar bugungi kunda asosiy muammolar sifatida koʻrilmoqda:

• Haydovchilarning avtomobil boshqarish vaqtida mobil telefonlarga chalgʻishi;
• Kapoti baland boʻlgan yirik avtomobillarning (SUV va pkaplar) koʻpayishi, bu piyodalar uchun ogʻirroq jarohatlar xavfini tugʻdiradi;
• Yoʻl infratuzilmasining piyodalar va velosipedchilar ehtiyojlariga moslashtirilmagani;
• Avtomobillarning xavfsizlik standartlariga javob bermasligi.

JSST hisob-kitoblariga koʻra, 2011-yildan 2025-yilgacha yoʻllarda oʻlim darajasini 21 foizga tushirishga erishilgan. Shunga qaramay, xalqaro hamjamiyat oldida katta vazifalar turibdi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining yuqori darajadagi yigʻilishida 2030-yilga borib yoʻllardagi oʻlim va ogʻir jarohatlar sonini 50 foizga qisqartirish maqsad qilib olingan.

Ushbu maqsadga erishish uchun nafaqat texnik choralar, balki haydovchilar madaniyatini yuksaltirish va qonun ustuvorligini taʼminlash hal qiluvchi ahamiyatga ega ekani taʼkidlanmoqda.