Koinotdagi xavfga qarshi kurash: Xitoy fazoviy chiqindilarni kuzatuvchi ilk sunʼiy yoʻldoshlar turkumini ishga tushirdi

Xitoy koinotdagi xavfsizlikni taʼminlash va orbitani turli chiqindilardan tozalash yoʻlida muhim qadam tashladi. Mamlakat koinotdagi chiqindilarni monitoring qilishga ixtisoslashgan dunyodagi ilk tijoriy sunʼiy yoʻldoshlar turkumi — Gande loyihasini amalga oshirishni boshladi. Ushbu loyihaning birinchi apparati Lijian-1 raketasi yordamida mamlakat shimoli-gʻarbidagi kosmodromdan muvaffaqiyatli uchirildi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

ixbt.com maʼlumotiga koʻra, mazkur ulkan loyiha Pekinning ATmoto Technology xususiy aerokosmik kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan. Rejaga koʻra, 2030-yilga qadar orbitaga jami 120 ta sunʼiy yoʻldosh chiqariladi. Ushbu tarmoq past, oʻrta va yuqori orbitalardagi obʼyektlarni tunu kun kuzatib borish imkoniyatini beradi. Bu esa koinotdagi faol apparatlarning xavfsizligini taʼminlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Sunʼiy intellekt va avtonom boshqaruv

Loyiha uch bosqichda amalga oshiriladi. Hozirda boshlangan birinchi bosqich — LX630 deb nomlanib, u 14 ta sunʼiy yoʻldoshni oʻz ichiga oladi. Ushbu apparatlar koinotdagi obʼyektlarni kuzatish va ularning batafsil katalogini tuzish bilan shugʻullanadi. Birinchi uchirilgan sunʼiy yoʻldosh oʻziga xos texnologik yutuq boʻlib, u sunʼiy intellekt (AI) bilan jihozlangan bort kompyuteriga ega.

Ushbu AI tizimi apparatga Yer bilan doimiy aloqa oʻrnatmasdan turib, nishonlarni tezkor kuzatish, monitoring qilish va favqulodda vaziyatlarda mustaqil qaror qabul qilish imkonini beradi. Shuningdek, apparat oʻz orbitasini oʻzgartirish tizimi bilan taʼminlangan boʻlib, bu unga koinotdagi boshqa obʼyektlarga yaqinlashish va murakkab manevrlarni bajarish imkoniyatini taqdim etadi.

Koinotdagi "koʻrinmas" xavf koʻlami

Mutaxassislarning taʼkidlashicha, bunday tizimlarga ehtiyoj koinotga uchirilayotgan raketalar soni ortishi bilan keskin oshib bormoqda. Xitoy OAVlarining xabar berishicha, hozirda orbitada oʻlchami 1 santimetrdan katta boʻlgan bir milliondan ortiq chiqindi boʻlaklari mavjud. Ushbu boʻlaklar soniyasiga qariyb 7,9 kilometr tezlikda harakatlanadi va har qanday sunʼiy yoʻldosh yoki koinot stansiyasi bilan toʻqnashganda halokatli oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Loyihaning keyingi bosqichlari yanada murakkab vazifalarni oʻz ichiga oladi:

• Ikkinchi bosqichda yuqori aniqlikdagi kameralar va elektromagnit datchiklar bilan jihozlangan 36 ta sunʼiy yoʻldosh ishga tushiriladi;
• Uchinchi bosqichda esa obʼyektlarni tanish va ularning harakatini tahlil qiluvchi yana 70 ta aqlli apparat orbitaga chiqariladi.

Gande loyihasining toʻliq ishga tushirilishi Xitoyning koinotdagi harakatni nazorat qilish va orbital xavfsizlikni boshqarish imkoniyatlarini yangi bosqichga olib chiqadi. Bu kabi xususiy tashabbuslar nafaqat ilmiy, balki xalqaro tijoriy kosmik parvozlar xavfsizligi uchun ham poydevor boʻlib xizmat qiladi.