Дўстининг қарзини тўлаш учун уйини сотган инсон йиллар ўтиб ундан кутилмаган жавоб олди

Баъзан инсоннинг энг катта бойлиги унинг уйи, машинаси ёки банкдаги пули эмас. Энг катта бойлик — қийин кунингда ёнингда турган, сендан ҳеч нарса кутмаган ҳолда қўлингдан тутган одамдир. Аммо ҳаёт ҳамиша ҳам яхшиликни ўз вақтида қайтармайди. Баъзан бунинг учун йиллар керак бўлади.

Бир дастурхон атрофида бошланган дўстлик

Акмал ва Баҳром болаликдан дўст эди. Улар бир маҳаллада улғайишди, бир мактабда ўқишди, бирга катта бўлишди. Болаликдаги орзулари ҳам ўхшаш эди: яхши касб эгаси бўлиш, оила қуриш, фарзандларини кам қилмаслик ва ота-оналарини рози қилиш.

Йиллар ўтди. Иккаласи ҳам оила қурди. Акмал қурилиш соҳасида ишлаб, аста-секин пул йиғди ва шаҳар четидан кичик ҳовли сотиб олди. Баҳром эса тадбиркорликка қўл урди. Дастлаб ишлари яхши кетди. У янги танишлар орттирди, савдосини кенгайтирди, келажак учун катта режалар тузди.

Бироқ ҳаётда баъзан ҳаммаси бир зумда ўзгариб кетади.

Баҳром шеригига ишониб, катта миқдорда қарз олди. Шериги эса ваъда қилинган пулни вақтида қайтармади. Савдо тўхтаб қолди, кредиторлар эшигини қоқди, телефонлар тинмай қўнғироқ қила бошлади.

Бир пайтлар дастурхонидан меҳмон аримаган Баҳром энди одамлардан қочадиган бўлди. Қўнғироқларга жавоб бермай қўйди. Тунлари ухлай олмас, кундузлари эса оиласига нима дейишни билмай, бошини чангаллаб ўтирарди.

Энг оғири, унинг қарзлари фақат ўзининг эмас, оиласининг ҳам ҳаётини издан чиқариши мумкин эди.

Бир куни кечқурун Баҳром Акмалнинг уйига келди.

У эшикдан кирди-ю, одатдагидек ҳазиллашмади. Кўзларини ердан узолмас, гап бошлашга ҳам қийналарди.

— Акмал, сендан бир нарса сўрамоқчиман. Лекин рад этсанг ҳам хафа бўлмайман, — деди у ниҳоят.

Акмал дўстининг аҳволини кўриб, юраги сиқилди.

— Нима бўлди? Айтавер.

Баҳром ҳаммасини бирма-бир тушунтирди. Қарзлари қанчалигини, қанча муддат қолганини, тўламаса нима бўлишини айтди. Сўнг бошини эгиб, секингина қўшиб қўйди:

— Менга ёрдам берадиган одам қолмади. Сендан пул сўрашга ҳам уяламан. Фақат бошқа чора тополмаяпман.

Акмал бироз жим қолди. Унинг ўзининг ҳам оиласи, фарзандлари, режалари бор эди. Йиғган пулини берса, йиллар давомида орзу қилган ишлари кечикиши мумкин. Аммо қаршисида ёт одам эмас, бир умрлик дўсти ўтирарди.

— Қанча керак? — деб сўради у.

Баҳром айтган суммани эшитгач, Акмалнинг юзи ўзгарди. Бу пулни у бир неча йил давомида йиғган, ҳовлисини таъмирлаш ва фарзандларининг келажаги учун сақлаётган эди. Унда бунча маблағ йўқ эди.

Шунда Акмал бир қарорга келди. Унинг ҳовлиси бор эди.

Бир уйнинг нархи, бир дўстнинг тақдири

Эртаси куни Акмал хотини билан узоқ гаплашди. Бу қарор осон эмасди. Ҳовли улар учун оддий уй эмас, йиллар давомида қилинган меҳнат, орзу ва хотиралар тимсоли эди. Фарзандлари шу ерда улғайган, оиласи шу ерда бахтли кунларни ўтказганди.

Хотини дастлаб эътироз билдирди.

— Биз бу уйни қанча қийинчилик билан олганмиз. Энди қаерда яшаймиз? Болалар-чи? — деди у кўзларига ёш олиб.

Акмал хотинининг қўлини ушлади.

— Биламан. Бу қароримиз осон бўлмайди. Лекин Баҳромнинг аҳволини кўрдинг. У ҳозир ёрдам олмаса, оиласи билан бирга бутунлай синдирилиши мумкин. Биз бошқа йўл топармиз. Ҳозир эса уни бу ҳолатда ёлғиз қолдиролмайман.

Хотини узоқ жим турди. Кейин эрининг кўзларига қаради.

— Агар бу ишни виждонинг олдида тўғри деб билсанг, мен ҳам сен биланман. Фақат бир нарсани унутма: уйни қайта қуриш мумкин, аммо оиламиз тинчлиги ҳам муҳим. Бу қарорни биргаликда қабул қиламиз.

Кўп ўтмай, Акмал ҳовлисини сотди. Тушган пулнинг асосий қисмини Баҳромнинг қарзларини ёпишга сарфлади. Қолган маблағ эса вақтинча ижарада яшаш ва кундалик эҳтиёжлар учун керак бўлди.

Қарз берганлар пулларини олгач, Баҳромнинг боши узра турган таҳдидлар чекинди. У оиласи билан яна хотиржам нафас ола бошлади.

Ўша куни Баҳром дўстининг қўлини маҳкам ушлаб, кўзларига ёш олди.

— Акмал, бу яхшилигингни ҳеч қачон унутмайман. Умрим борича сенга қарздорман. Бир кун келиб ҳаммасини қайтариб бераман.

Акмал эса елкасига қоқди.

— Мен сенга қарз берганим йўқ, Баҳром. Дўстимга ёрдам бердим. Энди ҳаётингни изга сол. Оилангни асра. Шунинг ўзи мен учун етарли.

Аммо Акмал ўша куни бир нарсани билмасди: баъзи яхшиликлар инсоннинг ҳаётида йиллар давомида из қолдиради. Уларнинг ҳақиқий қиймати эса фақат вақт ўтгач намоён бўлади.

Йиллар ўтди, аммо ваъда қайтмади

Орадан бир йил ўтди. Кейин икки йил. Сўнг беш йил...

Акмал оиласи билан аввал ижарада яшади, кейин оз-оздан пул йиғиб, кичикроқ уй сотиб олди. Ҳаёт аста-секин изига тушди. У ҳеч қачон Баҳромдан уйи учун пул талаб қилмади. Ҳатто дўсти билан учрашганида ҳам бу ҳақда гап очмасди.

Баҳромнинг ишлари ҳам яхшиланди. У янги иш бошлади, кейин яна тадбиркорликка қайтди. Даромади ошди, шароити яхшиланди. У янги машина олди, кенгроқ уйга кўчди, фарзандларини яхши мактабларда ўқита бошлади.

Акмал эса дўстининг муваффақиятидан чин дилдан хурсанд бўларди. Унинг бир пайтлар қарз ботқоғида қолганини эслаб, бу кунларга етганига шукр қиларди.

Бироқ вақт ўтиши билан Баҳромнинг қўнғироқлари камайди. Илгари ҳар куни хабар оладиган дўсти энди ойлаб дарак бермай қўярди. Учрашувларга баҳона топилар, ваъдалар кейинга қолдириларди.

Акмал буни кўнглига олмасликка ҳаракат қилди.

«Ҳаёт ташвишлари кўп. Оиласи, иши бор. Балки вақти йўқдир», деб ўзини овутарди.

Аммо қалбининг бир четида оғриқ пайдо бўлганди. У оғриқ пул учун эмасди. Акмал дўстидан сарфлаган маблағини қайтаришни сўрамаган, ҳовлисини эслатиб миннат ҳам қилмаганди. У фақат бир пайтлар бир-бирини сўзсиз тушунган инсонлар орасидаги самимият йўқолиб бораётганидан хафа эди.

Орадан ўн йилга яқин вақт ўтди.

Акмалнинг сочларига оқ тушди. Фарзандлари катта бўлди. У энди аввалгидек кўп ишлай олмас, соғлиғига ҳам кўпроқ эътибор берарди. Лекин ҳаётидан нолимасди. Ўз уйи, тинч оиласи ва ҳалол меҳнати бор эди.

Баҳром эса анча бадавлат инсонга айланди.

Бир куни Акмал маҳалладаги танишидан Баҳромнинг катта тўй қилмоқчи эканини эшитди. У дўстининг оиласидаги қувончли воқеадан хурсанд бўлди. Балки шу баҳона улар яна кўришиб, аввалгидай суҳбатлашиб олар, деб ўйлади.

Аммо тўйга таклифнома келмади.

Акмал буни ҳам оғир олмасликка ҳаракат қилди. Ўзича: «Балким, ташкилий ишлар билан овора бўлгандир», деб қўйди.

Шу тариқа яна бир йил ўтди.

Кутилмаган қўнғироқ

Бир куни кечқурун Акмал уйида ўтирганида телефони жиринглади. Номаълум рақамдан қўнғироқ бўлаётганди.

— Ассалому алайкум, Акмал ака? — деди телефондаги киши.

— Ваалайкум ассалом. Эшитаман.

— Мен Баҳромнинг ўғлиман. Исмим Жавоҳир. Сиз билан учрашсам бўладими? Сизга айтадиган муҳим гапим бор.

Акмал ҳайрон бўлди. Баҳромнинг ўғли билан камдан-кам гаплашарди.

— Албатта, болам. Қачон хоҳласанг, келавер.

Эртаси куни Жавоҳир Акмалнинг уйига келди. Қўлида ҳужжатлар солинган жигарранг жилд бор эди. У саломлашиб, ҳол-аҳвол сўрагач, бироз жим ўтирди.

— Акмал ака, сиздан бир нарсани сўрамоқчиман. Дадамнинг ўша пайтдаги қарзлари ҳақида биласизми? — деди у.

Акмал бош ирғади.

— Биламан, болам. Анча қийин аҳволга тушиб қолганди. Худога шукр, кейин ишлари юришиб кетди.

Жавоҳир жилдни очди. Унинг ичида эски ҳужжатлар, бир нечта қоғоз ва қўлёзма хат бор эди.

— Дадам ўша йилларда қарзларини тўлаш учун сиз уйингизни сотганингизни менга ҳеч қачон айтмаган. Бу ҳақда яқинда билдим. Оилавий ҳужжатларни кўриб чиқиб, ўша даврга оид қоғозларни топдим. Кейин дадамдан сўрадим. У киши ҳаммасини тасдиқлади.

Акмал бошини эгди. У бу воқеани йиллар давомида ҳеч кимга айтиб юрмаганди.

— Бу ўтган иш, болам. Эски гапларни қўзғатишнинг ҳожати йўқ.

Аммо Жавоҳир бошини чайқади.

— Йўқ, Акмал ака. Бу шунчаки эски гап эмас. Мен ўша пайтда кичик эдим. Оиламиз қандай қийинчиликдан ўтганини билардим, лекин бизнинг оиламизга ким ёрдам берганини билмасдим. Агар сиз бўлмаганингизда, балки бугунги ҳаётимиз ҳам бошқача бўларди.

У жилддан яна бир ҳужжат чиқарди.

— Мен отамдан сизга ёрдам беришни нега шунча йил ортга сурганини сўрадим. У киши жавоб беришга қийналди. Кейин менга бир гап айтди: «Акмал менга ёрдам берганда, менда ҳеч нарса қолмаганди. Унга пулни қайтаришни истардим, аммо йиллар ўтиб, қандай гап бошлашни билмай қолдим. Кейин эса уялиб, қочиб юрдим».

Акмал чуқур нафас олди. У дўстининг бу ҳолатга тушганини тасаввур ҳам қилмаганди. Балки Баҳром уни унутмаган, балки ўзининг уят ва пушаймонидан қочганди. Лекин бу ҳам йиллар давомидаги сукутни оқламасди.

Жавоҳир эса гапини давом эттирди:

— Мен дадамнинг хатосини такрорлашни истамайман. Шунинг учун сизга бир таклиф билан келдим.

Ҳеч ким кутмаган жавоб

Жавоҳир Акмалнинг олдига ҳужжатларни қўйди.

— Дадамнинг қарзи — дадамнинг масъулияти. Лекин унинг ҳаётини сақлаб қолган яхшилигингиз бизнинг бутун оиламизга тегишли. Мен буни ҳеч қачон унутмайман. Шунинг учун сизга уй олиб беришни истайман.

Акмал шошиб қўл силтади.

— Йўқ, болам! Мен бу ишни уй олиш учун қилмаганман. Ҳеч нарса керак эмас. Отангнинг ишлари юришиб кетганига хурсандман. Сен ҳам оиланг билан бахтли бўл.

Жавоҳир эса ўрнидан туриб, Акмалнинг қўлини ушлади.

— Сиз менга пулни қайтариш шарт эмаслигини ўргатяпсиз. Лекин мен ҳам сизга бир нарсани айтмоқчиман: яхшиликни қайтариш фақат қарзни узиш эмас. Бу — инсоннинг виждони олдидаги бурчи. Сиз отамни қийин кунда ёлғиз қолдирмагансиз. Мен ҳам сизнинг яхшилигингизни била туриб, ҳеч нарса қилмагандек яшай олмайман.

Акмалнинг кўзлари намланди.

— Болам, сенинг бу гапларингнинг ўзи мен учун катта мукофот. Фақат бир нарсани эслаб қол: бировга ёрдам берсанг, уни миннат қилиш учун эмас, инсонлигингни йўқотмаслик учун бер.

Жавоҳир бош ирғади.

— Тўғри айтасиз. Аммо инсонлигимни сақлаш учун баъзан қўлимдан келган яхшиликни ҳам қилишим керак.

Унинг таклифи шунчаки оғзаки ваъда бўлиб қолмади. Жавоҳир Акмал ва оиласига мос уй топишда ёрдам берди. Уйнинг харид жараёнини очиқ ва қонуний тарзда ташкил қилишни таклиф этди. Акмал эса бу ёрдамни дарҳол қабул қилмади. Улар бир неча марта суҳбатлашишди, барча шартларни оиласи билан маслаҳатлашиб кўриб чиқишди.

Охири Акмал бир шарт билан рози бўлди: бу иш ҳеч кимга миннат қилиш ёки ўзини қарздор ҳис қилдириш учун эмас, самимий ният билан амалга оширилиши керак.

Янги уйга кўчиб ўтган куни Акмал остонада бироз туриб қолди. Унинг хаёлидан ўн йил олдинги воқеалар ўтди. Ўша куни ҳам у бир уйдан айрилган, аммо бир инсоннинг ҳаётини сақлаб қолишга ҳисса қўшганди. Энди эса йиллар ўтиб, ўша яхшиликнинг акс-садоси унинг эшигига келибди.

Уйга кириб, хотинига қаради. Хотини унинг кўзларидаги ёшни кўриб, жилмайди.

— Эсингдами, ўша куни сенга «уйни қайта қуриш мумкин» дегандим? — деди у.

Акмал бош ирғади.

— Ҳа, эслайман.

— Бугун яна бир нарсани тушундим. Баъзан уйнинг ўзи эмас, инсоннинг қалби қайта тикланар экан.

Акмал хотинини бағрига босди.

Яхшиликнинг ҳақиқий жавоби

Орадан бир неча кун ўтиб, Акмал Баҳром билан учрашди. Улар узоқ суҳбатлашишди. Баҳром кўзларини олиб қочиб, дўстидан кечирим сўради.

— Мен сенга қарзимни қайтаришга улгурмадим, деб эмас, сенинг юзингга қарай олмай қолганим учун кечирим сўрайман, — деди у. — Сен менга энг оғир кунимда ёрдам бердинг. Мен эса йиллар давомида сендан узоқлашдим. Бу хатомни оқлай олмайман.

Акмал унинг елкасига қўлини қўйди.

— Баҳром, ўтмишни ўзгартиролмаймиз. Лекин қолган умримизни қандай ўтказишни ўзимиз танлаймиз. Мен сени кечирдим. Фақат энди бир-биримиздан қочмайлик.

Баҳромнинг кўзларидан ёш оқди.

Бу сафар уларнинг орасида на қарз, на ҳисоб-китоб, на айблов бор эди. Фақат йиллар давомида айтилмай қолган гаплар ва қайта тикланаётган дўстлик бор эди.

Акмал ўша куни бир ҳақиқатни яна бир бор англади: инсон қилган яхшилигининг жавобини ҳар доим ўзи кутган одамдан олмаслиги мумкин. Баъзан ҳаёт уни бошқа инсон орқали, кутилмаган вақтда қайтаради. Аммо яхшиликни фақат бир кун келиб қайтиши учун қилиш — унинг энг гўзал маъносини йўқотишдир.

Чунки ҳақиқий дўстликнинг қиймати қанча пул берилгани билан эмас, энг қийин кунда ким ёнингда тургани билан ўлчанади.

Ва яна бир нарса бор: инсоннинг ҳақиқий бойлиги унинг қанча уйи борлигида эмас, балки бир куни бошпанасидан айрилса ҳам, ўз инсонийлигини йўқотмаганидадир.