27 oktyabrdagi taqdir sinovi: Netanyahu va general Eyzenkot poygasi nima bilan tugaydi?

27 oktyabr kuni Isroilda mamlakat taqdiri va butun Yaqin Sharq kelajagini belgilab beruvchi muhim parlament saylovlari bo‘lib o‘tadi. Bu — 7 oktyabr fojialari hamda G‘azodagi keng ko‘lamli urush boshlanganidan keyingi ilk umummilliy ovoz berish jarayonidir.

Amaldagi bosh vazir Binyamin Netanyahu har qancha harbiy va qat’iy ritorika bilan chiqish qilmasin, jamiyatdagi chuqur bo‘linish va muxolifat kuchlarining birlashuvi uning hokimiyatda qolishini katta so‘roq ostida qoldirmoqda.

Jamiyat noroziligi va bosh da’vogar: General Gadi Eyzenkot

Netanyahu siyosatiga qarshi kayfiyatdagi saylovchilar va siyosiy kuchlar uni 7 oktyabr hujumlarining oldini ololmaganlikda hamda fojiani siyosiylashtirib, o‘z kursisini saqlab qolish yo‘lida foydalanganlikda ayblamoqda:

• «Yashar» partiyasi va general omili: Netanyahuning asosiy raqibi sifatida Isroil armiyasining sobiq shtab boshlig‘i, general Gadi Eyzenkot maydonga chiqmoqda;

• Reytinglar taqsimoti: So‘rovnomalarga ko‘ra, qaysi partiyaga ovoz berish bo‘yicha Netanyahuning «Likud»i kichik ustunlikka ega bo‘lsa-da, «Kim bosh vazir bo‘lishga munosib?» degan yakkama-yakka savolda general Eyzenkot amaldagi hukumat rahbarini sezilarli farq bilan ortda qoldirmoqda;

• Muxolifat ittifoqi: Netanyahuning uzoq yillik hukmronligiga chek qo‘yish maqsadida ikki sobiq bosh vazir — Yair Lapid va Naftali Bennet ham kuchlarni birlashtirmoqda. Ular 2021 yilda turli qarashdagi partiyalarni bir koalitsiyaga jamlab, «Bibi»ni vaqtincha hokimiyatdan chetlatgan tajribaga ega.

Ikki xil siyosiy yo‘nalish: Radikalizm yoki muvozanat?

Ushbu saylovda nomzodlarning qarashlari bir-biriga tubdan qarama-qarshi:

• Arab aholisiga munosabat: Mamlakat aholisining 20 foizini tashkil etuvchi arablarga nisbatan Netanyahu va uning o‘ta o‘ng ittifoqchisi Betsalel Smotrich («Diniy sionizm va Zeut») radikal pozitsiyani egallab, ularni potensial tahdid sifatida ko‘rsatadi. Eyzenkot esa millionlab arab fuqarolarini jamiyatdan chetlatmaslik va ular bilan hisoblashish zarurligini ta’kidlaydi;

• Yer va chegara masalalari: Amaldagi hukumat Falastin yerlarida yahudiy manzilgohlari qurilishini kuchaytirib, barcha qo‘shni davlatlar bilan uzluksiz harbiy to‘qnashuv holatini ushlab turishga intilmoqda. Muxolifat esa bu yondashuv vaziyatni faqat og‘irlashtirishini, uzoq muddatli barqarorlik va Isroilning yo‘qotilgan xalqaro obro‘sini tiklash zarurligini bildirmoqda;

• Targ‘ibot shiori: Netanyahu saylovchilarga «Yoki Likud, yoki Falastin davlati» tahdidi bilan bosim o‘tkazishga urinmoqda.

Knesset saylov tizimi: Nega koalitsiya hal qiluvchi ahamiyatga ega?

Isroil parlamentida hukumat tuzish o‘ziga xos qonuniyatlarga ega:

• Partiyaviy ro‘yxat va 120 o‘rin: Fuqarolar alohida nomzodlarga emas, partiyalarga ovoz beradi. 120 o‘rinlik Knessetda partiyalar to‘plagan ovoz foiziga qarab deputatlik o‘rinlarini taqsimlaydi;

• 61 ta ovoz kerak: Hukumat tuzish uchun kamida 61 nafar deputatning qo‘llab-quvvatlovi talab etiladi. Isroil jamiyati o‘ta xilma-xil bo‘lgani sababli, hech bir partiya yakka o‘zi ko‘pchilikni tashkil qilolmaydi;

• Koalitsiyalar jangi: Saylov natijalari e’lon qilingach, bosh vazir nomi kim ko‘proq ittifoqchi yig‘a olishiga qarab hal bo‘ladi. Agar muxolifat kelisha olsa, Netanyahu davri yakun topadi; aks holda, hozirgi harbiy siyosat yana davom etadi.

27 oktyabrdagi ovoz berish oddiy ijtimoiy yoki iqtisodiy dasturlar tanlovi emas, balki Isroilning to‘xtovsiz urushlar va xalqaro izolyatsiya yo‘lida qolish-qolmasligini hal qiluvchi siyosiy jang bo‘ladi.