Oxirgi yillarda “issiqlik rekordlari” degan ibora oddiy yangilikka aylanib qoldi. Lekin The Guardian nashri keltirgan olimlar bahosi shuni ko‘rsatadiki, gap oddiy “harorat ko‘tarildi” degan jumlada emas — vaziyat ancha qattiq. Olim Kristofer Volfning aytishicha, Yerdagi hozirgi isish sur’ati ko‘pchilik tadqiqotchilar kutganidan ham tez ketyapti va global haroratlar oxirgi 125 ming yil ichidagi eng issiq davrga yaqinlashib qolgan bo‘lishi mumkin.
Nashrda bu jarayon uzoqqa cho‘zilsa, sayyora “jahannam issiqxonasi” deb ta’riflanayotgan ssenariyga — o‘z-o‘zini kuchaytirib boradigan, nazoratdan chiqishi mumkin bo‘lgan iqlim holatiga borib qolishi ehtimoli haqida ham ogohlantiriladi.
3° — “hammasi tugaydi” degani emas, ammo…
Buyuk Britaniyadagi Ekseter universiteti professori Tim Lenton bu mavzuda juda to‘g‘ridan to‘g‘ri gapirgan: insoniyatga katta xavf tug‘ilishi uchun albatta “issiqxona Yer” holatiga to‘liq o‘tib ketish shart emas. Uning fikricha, agar global isish 3° atrofiga borsa, jamiyat va iqtisodiyotga zarba shunchaki qattiq bo‘ladiki, biz o‘rganib qolgan tizimlar “odatdagidek ishlash”dan chiqishi mumkin.
Olimlarning bashoratlariga ko‘ra, 3–4° darajadagi isish iqtisodiy va ijtimoiy tizimlarni jiddiy izdan chiqarib, katta miqyosda beqarorlikka olib kelishi mumkin. Bunda gap faqat issiq kunlar ko‘payishi haqida emas — oziq-ovqat, suv, energiya, salomatlik, infratuzilma, migratsiya bosimi kabi zanjirli muammolar haqida ketyapti.
Nima uchun bu tez “siljiyapti”?
The Guardian'dagi baholashda “to‘siq nuqtalari” (tipping points) g‘oyasi ham tilga olinadi: muzliklar, okean oqimlari, o‘rmonlar, muzlagan tuproq (permafrost) kabi tizimlar ma’lum chegaradan o‘tsa, jarayon o‘zini o‘zi tezlashtirib yuborishi mumkin. Shunda keyin orqaga qaytarish ham qiyinlashadi.
Muxtasar xulosa va oldinga qarash
Hozirgi manzara “ertaga hammasi tamom” degani emas. Lekin “keyinroq o‘ylaymiz” deyish uchun ham vaqti qolmayotgani aytilyapti. Xulosa shunday: isish tezlayapti, xavflar esa bir-ikki sohada emas — butun hayot tarzimiz bo‘ylab tarqalayotgan zanjir.
