Hayotning paydo boʻlishi: Olimlar murakkab organizmlar evolyutsiyasi haqida yangi maʼlumot topdi

Zamonaviy biologiya fanida murakkab hujayrali organizmlarning (evkariotlar) kelib chiqishi haqidagi tushunchalar tubdan oʻzgarishi mumkin. Xalqaro tadqiqotchilar guruhi barcha hayvonlar, oʻsimliklar va zamburugʻlarning ajdodlari faqatgina bitta arxeya va bitta bakteriyaning qoʻshilishidan hosil boʻlmagan degan xulosaga kelishdi. Nature jurnalida eʼlon qilingan yangi tadqiqot natijalari hayot daraxtining shakllanishi bir necha bosqichli murakkab jarayon boʻlganini koʻrsatmoqda. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Shu paytgacha ilm-fanda qabul qilingan modelga koʻra, taxminan ikki milliard yil avval bitta arxeya alfaproteobakteriyani oʻziga yutib yuborgan va vaqt oʻtishi bilan ushbu bakteriya mitoxondriyaga — hujayraning energiya markaziga aylangan. Aynan shu voqea insoniyat va barcha koʻp hujayrali mavjudotlarning asosi boʻlgan evkariotlar paydo boʻlishidagi asosiy burilish nuqtasi deb hisoblanardi. Biroq, soʻnggi genetik tahlillar bu voqealar zanjiri ancha chigalroq ekanini isbotladi.

Genetik merosning koʻp qirrali manbalari

Olimlar barcha zamonaviy evkariotlarning soʻnggi umumiy ajdodini (LECA) rekonstruksiya qilish uchun turli hayot shakllarining genomlarini tahlil qildilar. Tadqiqot davomida faqat hayvonlar emas, balki kam oʻrganilgan mikroorganizmlar genlariga ham alohida eʼtibor qaratildi. Natijada, barcha murakkab hujayralarning umumiy ajdodi oʻz davri uchun juda mukammal tuzilishga ega boʻlgani aniqlandi.

Aniqlanishicha, ushbu qadimiy organizm kislorodli muhitda yashagan, boshqa mikroorganizmlarni isteʼmol qilish orqali energiya olgan va zamonaviy hujayralarga xos boʻlgan transport tizimlariga ega boʻlgan. Eng qiziqarli jihati shundaki, bu ajdodning genetik jamlanmasi faqat ikki manbadan emas, balki bir nechta turli xil hayot shakllaridan olingan genlar yigʻindisidan iborat boʻlgan.

Tadqiqot natijalariga koʻra, evkariotlar genomining shakllanishida quyidagi guruhlar ishtirok etgan:

• Asgard archaea — evkariotlarning eng yaqin qarindoshlari hisoblangan arxeyalar guruhi;
• Alfaproteobakteriyalar — mitoxondriyalarning bevosita ajdodlari;
• Planctomycetota va Myxococcota — ilgari bu jarayonda ishtirok etishi kutilmagan yirik bakterial guruhlar;
• Gigant viruslar — ularning genetik hissasi ayrim bakterial liniyalardan ham kuchliroq boʻlib chiqdi.

Oʻrganilgan genlarning qariyb uchdan bir qismi faqat evkariotlarga xos boʻlib, ularning analoglari bakteriya yoki arxeyalarda umuman uchramaydi. Bu esa murakkab hayot shakllari shakllanish jarayonida oʻziga xos noyob evolyutsion yoʻlni bosib oʻtganidan dalolat beradi. Gigant viruslarning genomga koʻrsatgan taʼsiri esa olimlar uchun kutilmagan yangilik boʻldi.

Ushbu kashfiyot biologiya darsliklaridagi koʻplab maʼlumotlarni qayta koʻrib chiqishga majbur qiladi. Ixbt.com maʼlumotiga koʻra, hayotning paydo boʻlishi bir martalik tasodifiy voqea emas, balki turli mikroorganizmlar oʻrtasidagi uzoq davom etgan genetik almashinuvlar mahsulidir. Bu esa Yerdagi hayotning naqadar murakkab va oʻzaro bogʻliq ekanini yana bir bor tasdiqlaydi.