Astronomlar oʻlgan yulduz qoldigʻidan chiqqan ikkinchi avlod planetasini topdi

Xalqaro astronomlar guruhi oq pakana atrofida aylanuvchi ikkinchi avlod planetasining mavjudligini koʻrsatuvchi ilk ishonchli dalillarni qoʻlga kiritdi. Ushbu koinot obyekti oʻzining ona yulduzi halokatidan keyin uning tashlandiq moddalaridan shakllangan boʻlishi mumkinligi ilmiy jamoatchilikda katta qiziqish uygʻotmoqda. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

ixbt.com nashrining yozishicha, Yupiter hajmidagi gaz giganti HS 0209+0832 oq pakanasi atrofida harakatlanadi va uning toʻla aylanishi taxminan 4,4 Yer sutkasini tashkil etadi. Odatda planetalar yulduzlar bilan bir vaqtda yosh yoritqichni oʻrab turgan protoplanetar diskdan paydo boʻladi. Biroq bu holatda olimlar mutlaqo boshqa ssenariyni ilgari surishmoqda.

Noodatiy planeta paydo boʻlishining sirlari

Tadqiqotchilarning taʼkidlashicha, mazkur osmon jismi yulduz oʻz evolyutsiyasining soʻnggi bosqichlarini bosib oʻtib, tashqi qobiqlarini tashlab yuborganidan hamda oq pakanaga aylanganidan keyin vujudga kelgan. Aynan shuning uchun mualliflar uni koʻhna afsonadagi feniks qushiga qiyoslashmoqda, chunki u halok boʻlgan yulduz moddasidan qayta “tiriklika” qaytgan.

Bu gipotezani tasdiqlovchi asosiy dalil sifatida oq pakana atmosferasidagi kimyoviy tarkib xizmat qildi. U yerda rux, mis va ayniqsa niobiy kabi ogʻir elementlarning gʻayrioddiy yuqori konsentratsiyasi aniqlandi. Ayrim moddalarning miqdori Quyoshdagi koʻrsatkichlardan qariyb ming baravar koʻp ekanligi maʼlum boʻldi.

S-jarayon va yulduzlar evolyutsiyasi

Aniqlangan ogʻir elementlar qari yulduzlar ichidagi yadro reaksiyalari zanjiri hisoblangan s-jarayon bilan bogʻliq. Ushbu jarayonlar ayniqsa yulduz evolyutsiyasining kechki bosqichlarida, tashqi qobiqlar tashlab yuborilishidan biroz oldin faol kechadi. Aynan shu omil tizimning kimyoviy tarkibini muhim topilmaga aylantirdi.

Hozirgi vaqtda oq pakana oʻziga yaqin joylashgan gaz gigantidan asta-sekin moddalarni tortib olmoqda. Yulduz qoldigʻi atmosferasiga tushayotgan bu material astronomlarga vayron boʻlayotgan planetaning kimyoviy tarkibini bevosita oq pakananing spektriga qarab oʻrganish imkonini bermoqda.

NASA teleskopi kuzatuvlari va qoʻshaloq yulduzlar siri

Tadqiqotni yanada chuqurlashtirish maqsadida NASAning TESS koinot teleskopi yordamida qoʻshimcha kuzatuvlar olib borildi. Tizim yorqinligida taxminan 4,4 sutkalik davriylik topildi, bu obyektning oq pakana atrofida aylanish davriga toʻla mos keladi.

Olimlarning fikricha, bunday yangi planetaning yulduz oʻlimidan keyin vujudga kelishi maxsus sharoitlarni talab qiladi. Dastlab quyoshsimon yulduz qizil gigantga aylanib, tashqi moddalarning salmoqli qismini otib yuboradi. HS 0209+0832 avvallari qoʻshaloq yulduzlar tizimiga kirgan boʻlishi mumkinligi taxmin qilinmoqda. Ikkinchi yoritqichning tortishish kuchi otib yuborilgan moddaning bir qismini ushlab qolib, uni oq pakana atrofidagi orbitaga qaytargan va yangi disk hamda planeta tugʻilishi uchun sharoit yaratgan.