10 суткага қамаш даври тугади: Конституциявий суд чегарадаги эски тартибни бекор қилди

Ўзбекистон Республикаси суд-ҳуқуқ тизимида фуқароларнинг эркинлик ва шахсий дахлсизлик ҳуқуқларини мустаҳкамловчи тарихий қарор қабул қилинди. Конституциявий суднинг 2026 йил 22 сентябрдаги ҚСҚ–8-сон қарори билан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 288-моддаси иккинчи қисми мамлакат Бош қомусига зид деб топилди. Мазкур иш бўйича Олий Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили (Омбудсман) мурожаат қилиб, ушбу норманинг янги таҳрирдаги Конституциянинг 27-моддаси учинчи қисмига («Ҳабеас корпус» принципига) мувофиқлигини текширишни талаб қилган эди.

Эски нормага кўра, чегара ва ўтказиш пунктлари тартибини бузган шахслар баённома тузиш учун 3 соатга, шахсини аниқлаш зарурати туғилганда 3 суткагача, ҳужжати бўлмаганда эса прокурор санкцияси билан нақ 10 суткагача ҳибсда ушлаб турилиши мумкин бўлган. Конституциявий суднинг қарори билан шахсни суд қарорисиз уч ва ўн суткага ушлаб туришни кўзда тутувчи барча қоидаларнинг амал қилиши дарҳол тугатилди. Қонунчиликка асосан, ҳужжатни қабул қилган орган бир ойлик муддатда ушбу моддани Конституцияга тўлиқ мувофиқлаштириши шарт этиб белгиланди.

«Омбудсман талаби, 10 сутка чеклов ва «Ҳабеас корпус»»: Суд қарорининг 5 та асосий нуқтаси

Конституциявий суднинг ҚСҚ–8-сон қарори бўйича энг муҳим расмий фактлар:

• 3 ва 10 суткалик қамоқ бекор бўлди: Шахсни текшириш ва прокурор санкцияси билан 10 кунгача судсиз ушлаб туриш қоидаси Конституцияга зид деб эълон қилинди;

• «Ҳабеас корпус» ғалабаси: Қарор Конституциянинг 27-моддасига асосланиб, шахсни суд қарорисиз 48 соатдан ортиқ ушлаб туришни қатъий тақиқлайди;

• Омбудсманнинг конституциявий ташаббуси: Инсон ҳуқуқлари бўйича вакил эскирган кодекс нормаси инсон эркинлигини чеклаётганини асослаб, судга чиққан эди;

• 3 соатлик чегара сақланди: Баённома тузиш учун чегарада 3 соатгача ушлаб туришга оид дастлабки тартиб ўз кучида қолди;

• Бир ойлик муҳлат: Қонун чиқарувчи орган бир ойдан кечиктирмай кодекснинг 288-моддасини Конституцияга мослаштириши шарт.

Ҳуқуқий қиёслаш: МЖТК 288-моддасининг эски ва янги ҳолати таққоси

Чегара тартибини бузганлик учун ушлаб туриш тартибидаги ўзгаришлар:

Ҳуқуқий экспертиза: Нега ушбу қарор инсон ҳуқуқлари учун инқилобий қадам?

Ҳуқуқшунослар, адвокатлар ва конституциявий ҳуқуқ экспертларининг хулосалари:

• «Судсиз қамашга чек қўйилди»: Эски Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексда сақланиб қолган 10 суткалик норма шахснинг суд ҳимоясига бўлган ҳуқуқини бузар эди; эндиликда ҳеч бир давлат органи ёки прокурор инсонни 48 соатдан ортиқ вақт давомида судсиз ҳибсда тута олмайди;

• Омбудсман институтининг фаоллашуви: Инсон ҳуқуқлари бўйича вакилнинг Конституциявий судга мурожаат қилиб, куч тузилмаларига қулай бўлган нормани бекор қилдириши фуқаролик жамияти ривожи учун улкан прецедент яратди;

• Қонунчиликни янги таҳрирдаги Конституцияга мослаш: Мазкур қарор бошқа кодекслардаги эскирган ва инсон ҳуқуқларини чекловчи нормаларни ҳам қайта кўриб чиқишга йўл очувчи муҳим сиёсий-ҳуқуқий сигналдир.

Сизнингча, чегарада суд қарорисиз 3 ва 10 суткагача ушлаб туриш тартибининг бекор қилиниши фуқароларнинг эркинлик ҳуқуқини қанчалик таъминлайди? Конституциявий суд ва Омбудсманнинг ушбу қўшма ҳуқуқий ғалабасига шахсан қандай баҳо берасиз? Шахсий фикр-мулоҳазаларингизни изоҳларда қолдиринг ва инсон ҳуқуқларига оид ушбу муҳим таҳлилни барча фуқаролар билан баҳам кўринг!