АҚШ президенти Доналд Трамп Эронни ядровий дастур бўйича келишув юзасидан музокараларга шошилишга чақириб, «вақт тугаб бораётгани» ҳақида огоҳлантирди. Бу баёнот Форс кўрфазида АҚШ ҳарбий кучлари сони изчил кўпайиб бораётган бир пайтда янгради.
Оқ уй раҳбари ижтимоий тармоқдаги хабарида Эрон томон «улкан армада» тез суръатда ҳаракатланаётганини, у катта куч, ғайрат ва қатъият билан йўлга чиққанини таъкидлади. Трампнинг сўзларига кўра, у Эрон тезроқ музокаралар столига ўтириб, «адолатли ва тенг ҳуқуқли битим» тузишини истайди ва бу келишувнинг асосий шарти сифатида “ядро қуролисиз” форматни алоҳида урғулади.
Эрон эса анъанавий позициясини сақлаб келмоқда: Теҳрон ядровий дастури фақат тинч мақсадларга қаратилганини айтиб, ядровий қурол ишлаб чиқиш нияти борлигини бир неча бор рад этган. Шу билан бирга, Эрон ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи дипломатияни ҳарбий таҳдидлар орқали юритиш самара бермаслигини билдириб, агар музокаралар реал ва аниқ шаклга эга бўлиши керак бўлса, таҳдидлар, ортиқча талаблар ва мантиқсиз саволлардан воз кечиш лозимлигини айтди.
Трампнинг яна бир диққат тортган жиҳати — у Форс кўрфазидаги ҳарбий-денгиз кучлари миқёсини Венесуэлага юборилган қўшинлар билан қиёслади. Унинг таъкидлашича, ҳозирги жойлашув Николас Мадурони қўлга олишдан олдин Венесуэлага юборилган кучлардан ҳам кўпроқ. АҚШ президенти бу кучлар “ўз миссиясини тезда, зарур бўлса, куч ишлатиб бажаришга тайёр”, деб қўшимча қилди.
Масаланинг илдизи эса 2015 йилда имзоланган Эрон ядровий келишувига бориб тақалади. Қўшма кенг қамровли ҳаракатлар режаси (JCPOA) Эрон ва P5+1 гуруҳи — АҚШ, Россия, Хитой, Буюк Британия, Франция ва Германия — ўртасида Европа Иттифоқи воситачилигида тузилган эди. Ундан кўзланган мақсад санкцияларни бекор қилиш эвазига Эрон ядровий дастурининг фақат тинчлик характерини кафолатлашдан иборат бўлган.
Бироқ 2018 йилда Трамп маъмурияти АҚШни келишувдан бир томонлама чиқарди ва бу ҳужжат Эроннинг ракета дастури ҳамда минтақадаги таъсирини етарлича ҳисобга олмаслигини айтди. Шундан кейин Вашингтон Теҳронга қарши қаттиқ иқтисодий санкцияларни қайта тиклади. Расмий жиҳатдан JCPOA ҳали ҳам мавжуд бўлса-да, амалда у тўлиқ ишламайди, уни қайта жонлантириш бўйича музокаралар эса турли даврларда турлича натижа билан давом этиб келмоқда.
Вазиятни янада сезгир қилаётган нуқта — 2025 йил ёзида АҚШ ҳарбий-ҳаво кучлари иттифоқчилар билан бирга Эрон ядровий дастурининг учта асосий объекти саналган Натанз, Фордо ва Исфаҳондагиларга йирик зарбалар бергани ҳақидаги маълумотлардир. Жавобан Эрон Қўшма Штатларнинг Қатардаги ҳарбий базасига баллистик ракеталар билан зарба бергани айтилган. Кейинроқ куч ишлатиш тўхтатилиб, вазият маълум маънода барқарорлашган, аммо умумий фон ҳали ҳам мураккаблигича қолмоқда.
Хулоса шуки: томонлар бир-бирини босим билан тезлатишга уринган сари, кичик бир хатолик ҳам катта инқирозга айланиб кетиши мумкин. Шунинг учун кейинги ойлардаги асосий савол битта — дипломатия чиндан ҳам устун келадими ёки янги кескинликлар эшиги яна очиладими. Муҳими, музокаралар ҳақиқий, шаффоф ва аниқ қоидаларга таяна олса, минтақа учун хавф камаяди — акс ҳолда ҳар бир баёнот янги тўлқин бўлиб қайтиши эҳтимолдан ҳоли эмас.
