Яқин Шарқдаги геосиёсий вазият яна бир бор бутун дунё диққатини Ҳўрмуз бўғозига қаратмоқда. Бу ҳудуд энди фақат географик нуқта эмас, балки глобал иқтисодиёт ва халқаро хавфсизлик тизимининг энг муҳим бўғинларидан бири сифатида кўрилмоқда. Сўнгги воқеалар эса бу стратегик йўлак атрофидаги зиддиятлар ҳарбий, иқтисодий ва дипломатик майдонларда янада кескинлашаётганини кўрсатмоқда.
Дунё энергетикаси учун ҳаётий нуқта
Ҳўрмуз бўғози орқали дунё нефтининг тахминан бешдан бир қисми ташилади. Шу сабабли у глобал энергетика хавфсизлигининг энг сезгир нуқталари қаторига киради. Бу ердаги ҳар қандай беқарорлик дарҳол нефт нархларига таъсир қилиб, жаҳон бозорларида силкинишлар келтириб чиқаради.
Яқинда юзага келган кескинликлар фонида Эрон ушбу йўлакни ёпиш орқали сиёсий ва стратегик босим воситасини қўллагани айтилмоқда. Бу қарор нафақат иқтисодий, балки кучли сиёсий сигнал сифатида ҳам баҳоланмоқда.
Сулҳ — ҳақиқий тинчликми ёки вақтинчалик танаффусми?
8 апрель куни АҚШ ва Эрон ўртасида икки ҳафталик ўт очишни тўхтатиш бўйича келишув эълон қилинди. Ташаббус АҚШ президенти Доналд Трамп томонидан илгари сурилган бўлиб, у Эронга нисбатан босимни вақтинча юмшатиш эвазига Ҳўрмуз бўғозини очишни талаб қилган.
Вашингтон бу жараённи дипломатик имконият сифатида кўрган бўлса, Теҳрон уни ўзининг сиёсий устунлиги сифатида тақдим этди. Бироқ экспертлар бу сулҳнинг барқарорлигига аввалдан шубҳа билан қараган эди.
Расмий баёнотларда ҳам қарама-қаршилик кузатилмоқда: АҚШ томони бўғоз очиқ эканини айтса, бошқа халқаро манбалар амалда у чекланган режимда ишлаётганини билдирмоқда. Ҳатто кемалар ҳаракати фақат рухсат асосида амалга оширилаётгани, баъзи ҳолларда қўшимча тўлов механизмлари қўлланилаётгани ҳақида маълумотлар бор.
Сулҳдан кейинги кескинлик
Келишувдан сўнг кўп ўтмай, минтақада янги портлашлар кузатилди. БАА, Кувайт ва Баҳрайн ҳудудларида дрон ҳамда ракета ҳужумлари қайд этилди. Инфратузилмалар зарар кўрди, фуқаролар жабрланди. Эрон бу ҳаракатларни жавоб чораси сифатида изоҳлаган бўлса-да, халқаро жамоатчилик сулҳнинг бузилиши сифатида баҳолади.
Ливан йўналишидаги янги кескинлик
Исроилнинг Ливан ҳудудидаги ҳарбий ҳаракатлари ҳам вазиятни янада оғирлаштирмоқда. Исроил армияси сулҳга нисбатан чекланган қўллаб-қувватлов билдирган бўлса-да, Ливан йўналишидаги операциялар давом этаётгани минтақадаги можаронинг кенгайиш эҳтимолини оширмоқда.
Иқтисодий фронт: криптовалюта орқали босим
Эрон томонидан жорий этилган янги молиявий механизм — Ҳўрмуз бўғозидан ўтиш учун криптовалютада тўлов қилиш тизими халқаро молия тизимида ноодатий қадам сифатида баҳоланмоқда. Бу орқали санкциялар таъсирини юмшатиш ва ташқи босимни айланиб ўтиш мақсад қилинган.
Дипломатик майдонда янги ўйинчи
Музокараларда Покистон воситачи сифатида майдонга чиқди. Аввал бу ролни Ўмон бажарган, аммо ишонч инқирози туфайли у жараёндан четлашган.
Ҳозирги асосий зиддият — ёндашувлар фарқи: Эрон аввал тўлиқ келишувни, АҚШ эса аввал сулҳни таклиф қилмоқда.
Ишонч йўқлиги — асосий муаммо
Барча таҳлиллар шуни кўрсатадики, энг катта тўсиқ — ишонч инқирози. Томонлар бир-бирини айбламоқда, расмий баёнотлар зид, воқеалар эса тез ўзгармоқда. Шу сабабли ҳар қандай келишув вақтинчалик тусга эга бўлиб қолмоқда.
Хулоса
Ҳўрмуз бўғози атрофидаги вазиятдан шу хулосага келиш мумкин: бу ҳали тўлиқ ҳал бўлмаган глобал геосиёсий можаро. Ҳозирги сулҳ — фақат вақтинчалик танаффус, холос. Агар фундаментал келишувга эришилмаса, минтақадаги зиддиятлар янада кенгайиши мумкин.
Афсуски, Яқин Шарқда барқарор тинчликка эришиш йўли ҳали ҳам узоқ ва мураккаб бўлиб қолмоқда.
“Zamin”ни Telegram'да ўқинг!
