Қозоғистонда “кулранг” буғдой схемаси фош бўлди: 11 млрд тенгелик дон четга ноқонуний чиқарилган

Қозоғистон молиявий мониторинг ва солиқ органлари Россиядан ноқонуний олиб кирилган улкан ҳажмдаги дон маҳсулотларини «қозоқ маҳсулоти» сифатида ниқоблаб, Ўзбекистон ва минтақанинг бошқа давлатларига қайта экспорт қилиш бўйича йирик «кулранг» схемани фош этди. Ғарбий Қозоғистон вилояти фискал органлари томонидан олиб борилган тергов ҳужжатларига кўра, жиноий гуруҳ томонидан умумий қиймати 11,2 миллиард тенгедан зиёд бўлган тахминан 130 минг тонна буғдой ноқонуний логистика занжирлари орқали олиб чиқиб кетилган.

Дон асосан Ўзбекистон, Афғонистон ва Тожикистон бозорларига йўналтирилган. Сохта фирмалар ва фермер хўжаликлари билан тузилган қалбаки шартномалар орқали транзит тўловлари яширилиб, «Қозоғистон темир йўллари» («КТЖ») миллий компанияси ҳамда давлат бюджетига миллиардлаб тенгелик жиддий зарар етказилган. Ҳозирда мазкур йирик иқтисодий жиноят бўйича 5 нафар шахс гумонланувчи сифатида терговга жалб қилинган.

«130 минг тонна дон, сохта шартномалар ва 11 миллиард тенге»: 5 та асосий далил

Қозоғистондаги дон контрабандаси ва «кулранг» импорт фош этилиши бўйича энг муҳим фактлар:

• 130 минг тонналик контрабанда кўлами: Россиянинг чегарадош ҳудудларидан олиб кирилган катта ҳажмдаги буғдой Қозоғистон орқали ноқонуний транзит қилинган;

• Ўзбекистон асосий йўналишлар қаторида: Арзонлаштирилган ва ниқобланган дон оқимлари Ўзбекистон, Афғонистон ҳамда Тожикистонга экспорт қилинган;

• 11,2 миллиард тенгелик умумий қиймат: Қозоқ буғдойи ниқоби остида сотилган маҳсулотнинг жами суммаси 11,2 млрд тенгедан (2 миллиард рублдан ортиқ) ошган;

• Темир йўл ва давлатга миллиардлаб зарар: Транзит тарифлари тўланмагани оқибатида «КТЖ»га 1 млрд тенгедан ортиқ, давлатга эса 1,2 млрд тенге солиқ зарари етказилган;

• 5 нафар ташкилотчи қўлга олинди: Схемани бошқарган, сохта корхоналар очиб, сунъий банкротлик эълон қилмоқчи бўлган 5 нафар фуқаро тергов қилинмоқда.

Ноқонуний дон экспорти схемаси ва давлат манфаатларига етказилган зарар таснифи

Фирибгарлик механизмлари, иштирокчи корхоналар ва иқтисодий зарар кўрсаткичлари таҳлили:

Иқтисодий ва аграр экспертиза: Бу схема Марказий Осиё ва Ўзбекистон бозорига қандай таъсир қилади?

Қишлоқ хўжалиги экспертлари ва иқтисодчиларнинг хулосалари:

• «Ички нархлар ва демпинг хавфи»: Россиянинг арзон буғдойини Қозоғистон транзит божларини тўламасдан «қозоқ дони» сифатида олиб чиқиш экспорт бозорида демпингни (сунъий арзонлашишни) вужудга келтиради; бир томондан, бу Ўзбекистон ва минтақадаги ун ишлаб чиқарувчи корхоналар учун арзон хомашё кириб келишини таъминлаган бўлса, бошқа томондан ҳалол трейдерлар ва маҳаллий фермерларнинг рақобатбардошлигини синдиради;

• «Темир йўл имтиёзларидан фойдаланиш тузоғи»: Қозоғистон ҳудуди орқали Россия юкларини транзит қилиш анча қиммат тарифга эга; фирибгарлар қозоқ фермерлари билан сохта шартномалар тузиб, миллий маҳсулотлар учун бериладиган арзон ички темир йўл тарифларини қўллаган — бу эса давлат бюджетини миллиардлаб тушумдан маҳрум этган;

• Чегара ва фискал назоратнинг кескинлашуви: Мазкур схеманинг фош этилиши эндиликда Қозоғистон ва Ўзбекистон чегарасида дон ҳамда ун маҳсулотларининг келиб чиқиш сертификатлари (СТ-1) ва фитосанитария ҳужжатлари янада синчковлик билан текширилишига олиб келади; бу эса қонуний юк ташувчилар учун чегарада қўшимча текширувлар ва логистик навбатларни юзага келтириши эҳтимолдан холи эмас.

Сизнингча, чегаралардан бундай улкан ҳажмдаги «кулранг» буғдой оқимларининг ўтиб кетишига сохта фирмаларнинг устамонлиги сабаб бўлганми ёки назорат органларидаги тизимли бўшлиқларми? Қозоғистонда назоратнинг кучайтирилиши Ўзбекистондаги ун ва нон маҳсулотлари нархига таъсир кўрсатадими? Шахсий фикр-мулоҳазаларингизни изоҳларда қолдиринг ва минтақа иқтисодиётига бевосита дахлдор бўлган ушбу муҳим таҳлилни барча билан баҳам кўринг!