Буғдой ва пахта фойда бермади: Афғон деҳқонларини тақиқни бузишга нима мажбур қиляпти?

Афғонистонда кўкнори (афюн маки) етиштириш ва ноқонуний опиум ишлаб чиқариш ҳажми кескин суръатда ошди. «Afghanistan International» нашри хабарига кўра, БМТнинг Наркотиклар ва жиноятчилик бўйича бошқармаси (UNODC) томонидан 2026 йил октябрь ойида эълон қилинган ҳисоботда мазкур йўналишда сўнгги йиллардаги энг юқори ўсиш суръатлари қайд этилган.

Бунга асосий сабаб сифатида афғон деҳқонларининг оғир иқтисодий қийинчиликларга дуч келгани, муқобил даромад манбаларининг мавжуд эмаслиги ҳамда қурғоқчилик туфайли анъанавий қишлоқ хўжалиги маҳсулотларидан фойда олишнинг имконсиз бўлиб қолгани кўрсатилмоқда.

Ҳайратланарли рақамлар: 43 минг гектар ва 1500 тонна опиум

БМТ бошқармаси тақдим этган таҳлилий маълумотларда вазият қуйидагича баҳоланган:

• Майдонларнинг кескин кенгайиши: 2026 йилда Афғонистонда кўкнори экилган майдонлар қарийб 43 000 гектарга етган. Бу 2025 йилдаги кўрсаткич (тахминан 10 000 гектар) билан солиштирганда нақд 330 фоизлик ўсишни англатади;

• Ишлаб чиқаришнинг 5 баробар ошиши: Опиум тайёрлаш ҳажми ўтган йилги 300 тоннадан қарийб 1 500 тоннагача етган бўлиб, ўсиш 400 фоизни ташкил этмоқда;

• Тақиқдан кейинги илк тўлқин: Ҳозирги кўрсаткичлар 2022 йилда «Толибон» томонидан жорий этилган расмий тақиққача бўлган даврдан (ўшанда майдон 232 000 гектарни ташкил этган) паст бўлса-да, бу тақиқ жорий қилингандан бери кузатилган энг биринчи жиддий ва улкан сакраш ҳисобланади.

Деҳқонларни бу қадамга нима мажбур қилмоқда?

UNODC ижроия директори Моника Жуманинг таъкидлашича, қашшоқ деҳқонларда оиласини боқиш учун бошқа қонуний ва барқарор даромад манбаси йўқ экан, бундай ноқонуний экинларнинг олдини олиш ниҳоятда мураккаб бўлиб қолаверади:

• Қонуний экинларнинг зарар келтириши: Фермерлар билан ўтказилган суҳбатлар шуни кўрсатмоқдаки, буғдой етиштиришдан олинган даромад қилинган харажатларни зўрға қоплайди. Пахта нархи эса айрим ҳудудларда қарийб уч бараваргача арзонлаб кетган;

• Оилалардаги очлик хавфи: Деҳқонларнинг сўзларига кўра, авваллари бир мавсумги кўкнори ҳосили бутун оилани йил давомида тўлиқ таъминлашга етган бўлса, ҳозир қонуний маҳсулотлардан олинаётган арзимас даромад ҳатто фарзандларнинг тўйиб овқатланишига ҳам етмай қолган;

• Қурғоқчилик ва сув танқислиги: Мамлакат аҳолисининг ярмидан ортиғи тизимли сувсизлик ва қурғоқчиликдан азият чекмоқда. Бундан ташқари, миллионлаб қочқинларнинг ватанига қайтарилиши чекланган ресурслар ва иш ўринлари учун рақобатни кучайтириб, деҳқонларни тез ва қиммат даромад берадиган кўкнори экишга ундамоқда;

• Қимматбаҳо ҳосил: Ҳозирда опиум нархи 1 килограмм учун ўтган йилги 570 доллардан 500 долларгача пасайган бўлса-да, бу барибир тақиққача бўлган даврдаги нархдан (100 доллардан кам) беш баравар қиммат ҳисобланади.

Текширувлардан яшириниш ва расмий реакция

Тақиқ шароитида жазога тортилмаслик учун деҳқонлар турли пардозлаш ва яширин усуллардан фойдаланмоқда: улар кичик кўкнори пайкалларини бўйи баланд ғаллазорлар ичига, томорқаларнинг кўздан пана жойларига экмоқда ҳамда рейдлардан қочиш учун экиш вақтларини сунъий равишда ўзгартирмоқда.

Ўз навбатида, «Толибон» расмий вакиллари БМТ ҳисоботидаги рақамларни рад этиб, ҳақиқий экиш майдонлари кўрсатилганидан икки баравар камлигини билдирган. Ҳукумат вакиллари кўкноризорларни йўқ қилиш бўйича махсус рейдлар давом этаётганини таъкидлаб, деҳқонларга бошқа муқобил тирикчилик манбаларини яратиш учун халқаро ҳамжамиятнинг молиявий кўмаги зарурлигини қайд этган.

Афғонистондаги чуқур иқтисодий ва иқлим инқирози ноқонуний гиёҳвандлик воситалари етиштирилишига қайта туртки бериб, минтақавий хавфсизлик учун янги хавотирли сигналларни келтириб чиқармоқда.