BMTdan jiddiy ogohlantirish: Farg‘ona vodiysi «o‘ta zaif» seysmik hududlar qatorida

Yer silkinishlari barcha tabiiy ofatlar ichida eng ko‘p o‘limga sabab bo‘luvchi omil bo‘lib qolmoqda. BMT tomonidan e’lon qilingan yangi maqolada Markaziy Osiyo, xususan, O‘zbekistonning ayrim hududlari Janubiy Kavkaz mamlakatlari qatorida juda yuqori seysmik xavfli zonaga kiritildi.

Zamin.uz ushbu xavotirli bayonot va olimlarning xalqaro miqyosdagi xulosalarini taqdim etadi.

Eng ko‘p o‘limga sabab bo‘layotgan ofat

So‘nggi chorak asrdagi raqamlar vaziyat naqadar jiddiy ekanini ko‘rsatmoqda. BMT ma’lumotlariga ko‘ra, 2000 yildan 2023 yilgacha bo‘lgan davrda tabiiy ofatlar oqibatida yuz bergan barcha o‘lim holatlarining yarmidan ko‘pi aynan zilzilalar hissasiga to‘g‘ri kelgan. Bugungi kunda Yevropa va unga chegaradosh mintaqalarda millionlab insonlar kuchli yer silkinishlariga bardosh bera olmaydigan eski yoki sifatsiz binolarda yashashda va tibbiy yordam olishda davom etmoqda.

Markaziy Osiyo va Farg‘ona vodiysi xavf ostida

Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasida dunyoning ikkita eng yirik seysmik belbog‘i joylashgan bo‘lib, xavf darajasi geografiya bo‘yicha quyidagicha taqsimlangan:

• O‘ta yuqori xavfli hududlar: Qirg‘iziston va Tojikistonning deyarli butun hududi.

• Yuqori xavfli tumanlar: Qozog‘iston, Turkmaniston va O‘zbekistonning ayrim hududlari (Janubiy Kavkaz davlatlari bilan bir qatorda).

• Farg‘ona vodiysi — «o‘ta zaif» zona: Bir vaqtning o‘zida uch davlat — O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Tojikiston hududini qamrab olgan hamda qariyb 11 million aholi istiqomat qiladigan Farg‘ona vodiysi seysmik jihatdan eng zaif va xavfli nuqta sifatida alohida qayd etilgan.

Istanbul uchun 60 foizlik tahdid

Mintaqadagi yana bir eng katta xavotir uyg‘otayotgan nuqta — Turkiyaning Istanbul shahridir. 15 milliondan ortiq aholi yashaydigan bu megapolis dunyodagi eng faol Shimoliy Anadolu yorig‘i ustida joylashgan.

Olimlarning prognozi: 2025 yilgi tadqiqotlarga ko‘ra, Marmar dengizi ostida taxminan 7 magnitudali vayronkor zilzila keltirib chiqarishga qodir yoriq qismi aniqlangan. Yaqin o‘n yilliklarda Istanbul hududida bunday dahshatli hodisaning yuz berish ehtimoli 40 foizdan 60 foizgacha baholanmoqda.

Shifoxonalarni asrab qolish: Tayyorgarlik ko‘rish tiklashdan arzon

2023 yilda Turkiya va Suriyada yuz bergan dahshatli zilzilalar asosiy saboqni ko‘rsatdi: falokatdan keyingi ilk daqiqalarda shifoxonalarning qulamay, o‘z faoliyatini davom ettirishi minglab odamlar hayotini saqlab qoladi. Agar tibbiyot muassasalari ishdan chiqsa, jabrlanganlar hayotiy zarur yordamsiz qolishadi.

JSST ekspertlari tibbiyot infratuzilmasini zilzilaga chidamli qilish ofat oqibatlarini bartaraf etishdan ko‘ra ancha arzonga tushishini hisoblab chiqishdi:

• Yangi shifoxona qurishda: Seysmik mustahkamlik talablarini hisobga olish umumiy loyiha qiymatini atigi 4 foizdan kamroqqa oshiradi.

• Mavjud binolarni modernizatsiya qilish: Eski tibbiyot maskanlari binolarini mustahkamlash ularning umumiy qiymatining bor-yo‘g‘i 1 foizi atrofida mablag‘ talab etadi. Bu esa zilziladan keyin ularning butun qolishini sezilarli darajada oshiradi.

BMT mutaxassislarining ta’kidlashicha, navbatdagi tabiiy ofat qachon yuz berishini kutmasdan, tibbiy infratuzilmani mustahkamlash, shoshilinch tibbiy yordam brigadalarini doimiy shay holatda saqlashni, muntazam o‘quv mashg‘ulotlari o‘tkazishni hamda aholining eng zaif qatlamlari — keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarni himoya qilish tizimini hozirdan yaratish zarur.