Болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш кучайтирилади: янги қонун нимани ўзгартиради?

Ўзбекистонда болаларга нисбатан зўравонлик учун жавобгарликни кучайтиришга қаратилган муҳим қонун қабул қилинди. Қонунчилик палатаси 30 сентябрь куни ҳужжатни иккинчи ўқишда маъқуллади ва у кейинги кўриб чиқиш учун Сенатга юборилди. Демак, янги нормалар ҳозирнинг ўзида кучга кирган эмас, аммо қонун лойиҳасида болалар хавфсизлигига дахлдор бир қатор жиддий ўзгаришлар назарда тутилмоқда.

Энг катта янгиликлардан бири — 14 ёшга тўлмаган болаларга нисбатан айрим ўта оғир жинсий жиноятлар учун 25 йилгача ёки умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазоси белгиланиши. Шу билан бирга, жабрланган болаларни тергов ва суд жараёнларида ҳимоя қилиш механизмлари ҳам кучайтирилади.

14 ёшга тўлмаган болаларга нисбатан жиноятлар учун жазо кучайтирилади

Қонун лойиҳаси билан Жиноят кодексига тегишли ўзгартишлар киритиш кўзда тутилмоқда.

Унга кўра, 14 ёшга тўлмаган болаларга нисбатан номусга тегиш ёки жинсий эҳтиёжни зўрлик ишлатиб ғайритабиий усулда қондириш каби жиноятлар учун 25 йилгача озодликдан маҳрум қилиш ёки умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланиши назарда тутилмоқда.

Бу билан бирга, боланинг жинсий эркинлигига қарши айрим жиноятлар бўйича жавобгарликка тортиш ёки жазони ижро этиш муддати ўтиб кетгани сабабли шахсни жавобгарликдан ёки жазодан озод қилишга йўл қўймаслик белгиланмоқда.

Жабрланган болани қайта-қайта сўроқ қилишнинг олди олинади

Қонун лойиҳасида нафақат жазони кучайтириш, балки зўравонликдан жабрланган боланинг процессуал ҳуқуқларини ҳимоя қилишга ҳам алоҳида эътибор қаратилган.

Жумладан, вояга етмаган жабрланувчи ёки гувоҳни сўроқ қилиш жараёнини видеойозув орқали қайд этиш мажбурийлиги белгиланмоқда.

Бундан ташқари, боланинг гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчи билан юзлаштирилиши махсус тартиб асосида ўтказилиши назарда тутилмоқда. Бу жараёнда васийлик ва ҳомийлик органи вакилининг иштирокини таъминлашга оид нормалар ҳам такомиллаштирилади.

Болаларга давлат ҳисобидан юридик ёрдам берилади

Яна бир муҳим ўзгариш — зўравонликдан жабрланган ёки бундай ҳолатга гувоҳ бўлган болаларга давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш механизми белгиланмоқда.

Яъни боланинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун юридик ёрдамдан фойдаланиш имконияти унинг оиласининг молиявий имкониятларига боғлиқ бўлиб қолмаслиги учун тегишли ҳуқуқий механизм яратилади.

Бу норма айниқса зўравонлик ҳолати юзасидан тергов ва суд жараёнларида боланинг манфаатларини профессионал тарзда ҳимоя қилиш нуқтаи назаридан муҳим.

Болага зўравонлик қилган ходимга қандай чора кўрилади?

Қонун лойиҳасида таълим муассасаларида болалар хавфсизлигини таъминлашга қаратилган чоралар ҳам назарда тутилмоқда.

Шу жумладан, болаларга нисбатан зўравонлик содир этган шахсларнинг жавобгарлигини кучайтириш ва масъул ташкилотлар ҳамда мансабдор шахсларнинг масъулиятини оширишга қаратилган нормалар киритилмоқда.

Сиз келтирган маълумотда таълим муассасаси ходими билан меҳнат шартномасини дарҳол бекор қилиш ҳақидаги норма ҳам қайд этилган. Бу масала бўйича қонуннинг якуний таҳрири ва қабул қилинган нормаларини Сенат кўриб чиқишидан кейинги расмий матн асосида баҳолаш тўғри бўлади.

Боланинг ўлимига сабаб бўлган жиноятлар бўйича ҳам чекловлар

Лойиҳада боланинг ўлимига сабаб бўлган қасддан содир этилган жиноятлар бўйича айрим енгилликларни қўллашни чеклаш ҳам назарда тутилмоқда.

Хусусан, шартли ҳукм қилиш ва муддатидан илгари шартли озод қилишга оид айрим қоидаларни қўллаш чекланади.

Бу нормалар болаларга қарши оғир жиноятлар учун жавобгарлик муқаррарлигини кучайтиришга қаратилган.

Қонун ҳозирдан кучга кирдими?

Йўқ. Бу жиҳатни алоҳида таъкидлаш муҳим.

30 сентябрь куни Қонунчилик палатаси қонун лойиҳасини иккинчи ўқишда қабул қилди. Ҳужжат Сенатга юборилди. Шунинг учун ҳозирча юқоридаги янги нормаларни амалдаги қонун сифатида талқин қилиш тўғри эмас.

Қонун белгиланган тартибда Сенатда ҳам кўриб чиқилиб, кейинги ҳуқуқий жараёнлардан ўтганидан сўнггина кучга кириши мумкин.

Асосий ўзгаришлар қисқача

• 14 ёшга тўлмаган болаларга нисбатан айрим ўта оғир жинсий жиноятлар учун 25 йилгача ёки умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазоси назарда тутилмоқда;

• жабрланган вояга етмаганларни сўроқ қилиш жараёнини видеойозувга олиш мажбурий бўлади;

• боланинг гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчи билан юзлаштирилиши махсус тартибда ўтказилади;

• зўравонликдан жабрланган ёки унга гувоҳ бўлган болаларга давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш механизми белгиланмоқда;

• болаларга қарши айрим оғир жиноятлар бўйича жавобгарлик ва жазонинг муқаррарлигини кучайтириш чоралари киритилмоқда.

Болалар хавфсизлигида янги босқич

Янги қонун лойиҳаси фақат жазони оғирлаштириш билан чекланмайди. Унда зўравонликдан жабрланган боланинг тергов ва суд жараёнидаги ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, юридик ёрдам кўрсатиш ва бундай ҳолатларнинг олдини олишга қаратилган механизмлар ҳам қамраб олинган.

Шу жиҳатдан, ҳужжатнинг асосий мақсади — болага нисбатан зўравонлик содир этилганидан кейин жазо тайинлаш билан бирга, жабрланган боланинг ҳуқуқ ва манфаатларини жараённинг барча босқичларида ҳимоя қилиш тизимини кучайтиришдан иборат.

Қонуннинг кейинги босқичдаги тақдири эса Сенатдаги муҳокамалар ва белгиланган ҳуқуқий тартиб-таомилларга боғлиқ бўлади.