Инсоният тарихи ва замонавий рақамли оламда мисли кўрилмаган, том маънодаги машъум воқелик ниҳоясига етди. Глобал тармоқ муаммоларини кузатиб борувчи нуфузли «NetBlocks» халқаро мониторинг ташкилотининг берган расмий баёнотига кўра, жорий йилнинг 26 май куни Эронда бутун мамлакат бўйлаб ижтимоий тармоқлар ва интернет тизими қисман қайта тикланди.
Эрон халқи нақд 88 кун — яъни 2093 соат давомида ташқи дунёдан мутлақо узилган, рақамли зулмат ичида қолди. Таҳлилчиларнинг фикрига кўра, бу замонавий дунё тарихидаги энг давомли ва энг йирик миллий «шатдаун» (тармоқнинг бутунлай ўчирилиши) сифатида муҳрланди. Мазкур блокнинг ортида турган асл сиёсий омиллар, уруш соясидаги даҳшатли иқтисодий қурбонлар ва тармоқ қайтганидан сўнг шок ҳолатига тушган Эрон аҳолисининг аламли дил изҳорларини битта мақолада таҳлил қиламиз.
Сиёсий чигаллик ва иқтисодиётнинг тиз чўкиши
Эронда рақамли алоқанинг узилиши жорий йилнинг 8 январь куни — ҳукумат сиёсатига қарши бошланган кенг кўламли оммавий намойишлар фонида бошланган эди. Орадан бир неча ҳафта ўтиб алоқа бир оз яхшилангандек бўлди, бироқ 28 февралда АҚШ ва Исроил Эрон ҳудудига тўғридан-тўғри ҳарбий ҳужум уюштиргач, расмий Теҳрон хавфсизлик баҳонасида интернетни яна бутунлай қулфлаб қўйди.
Ҳукуматни ушбу қарордан чекинишга ва алоқани қисман бўлса-да тиклашга мажбур қилган омил — уруш туфайли вайрон бўлган иқтисодий инқироздир:
Кунлик зарар: Эрон Савдо-саноат палатаси вакили Афшин Колаҳийнинг апрель ойидаги ҳисоботига кўра, интернет йўқлиги сабабли мамлакат иқтисодиёти кунига 70-80 миллион доллар зарар кўрган.
Ишсизлик хавфи: Алоқа вазири Саттор Ҳошимийнинг таъкидлашича, юртнинг 90 миллионлик аҳолисидан қарийб 10 миллионининг кундалик даромади ва касби бевосита интернет билан боғлиқ бўлган.
Блок пайтида ижтимоий тармоқлардаги онлайн тижорат бутунлай касодга учради. Тармоққа кириш учун сунъий йўлдош орқали ишловчи «Starlink» қурилмаларини топиш имконсиз бўлган, оддий VPN дастурлари нархи эса ақл бовар қилмас даражада қимматлаб кетган. Энг ёмони, улардан фойдаланганлик учун қамоқ жазоси хавф солар эди.
Эронликларнинг турлича реакцияси: Эркинликми ёки янги дард?
Тармоқнинг қисман қайтишини (айрим машҳур мессенжерлар ва сайтлар ҳали ҳам блокланган) мамлакат аҳолиси турлича кайфиятда кутиб олди. Айримлар буни узоқ муддатли тутқунликдан қутулиш деб билмоқда.
Халқаро матбуотда акс этган инсонлар оҳанглари:
Эркинлик ҳисси (Теҳронлик рассом аёл, The Guardian): «Мен сигарет тутатдим, севимли мусиқамни ёқдим. Турмуш ўртоғим Али билан кўз ёшларимизни тия олмай йиғлаб юбордик. Биз ўзимизни бу худди режим қулаганидан кейин келадиган ҳақиқий озодлик ҳисси деб ишонтирдик...»
Алам ва ғазаб (Пойтахтлик фотограф): «Ғарб ОАВлари буни ҳукуматнинг қандайдир ютуғидек кўрсатаётгани кулгили. Интернет бизнинг асосий ҳуқуқимиз! Шатдаун туфайли 6 ҳафта ишламадим, қарзга ботдим. Ҳозир ҳам мобил алоқа нормал ишламаяпти».
Блогерларнинг фожиаси (Исфаҳонлик геймер, AP): «YouTube ва Instagram’даги аудиториямни бутунлай йўқотдим. Кўплаб ҳамкасбларим тирикчилик учун ўз техникалари ва компьютерларини сотиб, бошқа соҳага ўтиб кетишди».
«Тармоққа озодлигимиз эмас, қайғуларимиз қайтди»
Энг катта руҳий зарба ва шок ҳолати шунда кузатилдики, интернет тармоғи ёқилиши биланоқ, одамлар уруш даврида рўй берган даҳшатли вайронгарчиликлар, вайроналар остида қолган шаҳарлар ва юзлаб ҳалок бўлган ватандошларининг дафн маросимлари акс этган видео ҳамда суратларни илк бор кўришди.
Теҳронлик ўқитувчининг «The Guardian» нашрига берган аччиқ иқрори: «Ижтимоий тармоқларим мотам видеолари билан тўлиб-тошган: оналар дод соляпти, болалар ота-оналарининг қабри устида ётибди. Кўнглим вайрон. Бу урушда АҚШ ҳам, Исроил ҳам, ҳукумат ҳам ютқазмади — асосий мағлуб биз бўлдик. Биз ёшларимизни, тирикчилигимизни ва дунёга бўлган ишончимизни йўқотдик. Тармоққа озодлигимиз эмас, қайғуларимиз қайтди».
Келажакдан нима кутилмоқда?
Афсуски, АҚШ ва Исроил билан бўлган ҳарбий тўқнашувлардан сўнг янада радикаллашган Эрон раҳбарияти истиқболда виртуал чекловлардан воз кечмоқчи эмас. Халқаро сиёсий кузатувчиларнинг фикрига кўра, Теҳрон расмийлари келажакда миллий шатдаунлардан воз кечиб, Хитой тажрибаси асосидаги бутунлай рақамли назорат ва қаттиқ фильтрлаш тизимини жорий этиш устида бош қотирмоқда.
Дунёдаги энг мураккаб ва тинчлиги йўқолган минтақалардаги вазиятни биз билан кузатишда давом этинг, азиз ўқувчилар. Саҳифамиздан узоқлашманг!
“Zamin”ни Telegram'да ўқинг!
