O‘zbekistonda tarixiy yangilik: ilk islomiy bank litsenziyasi Open bank'ga berildi

O‘zbekistonda islomiy bank tizimini joriy etish yo‘lida muhim qadam tashlandi. Markaziy bank mamlakat tarixida birinchi marta islomiy bank faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziyani Open bank aksiyadorlik jamiyatiga taqdim etdi. Endi bank qonunchilikda belgilangan islomiy moliya operatsiyalarini amalga oshirish huquqiga ega bo‘ldi.

Markaziy bank boshqaruvining 2026 yil 23 oktyabrdagi 28/1-sonli qaroriga muvofiq, Open bank'ga 1-I-sonli litsenziya berildi. Bu O‘zbekistonda islomiy bank faoliyati uchun rasman taqdim etilgan birinchi litsenziya hisoblanadi. Bu haqda Markaziy bank matbuot xizmati ma’lum qildi.

Mazkur voqea mamlakat moliya bozorida yangi yo‘nalishni rivojlantirish, aholi va tadbirkorlarga muqobil moliyaviy xizmatlarni taklif etish uchun huquqiy imkoniyatlarni kengaytiradi.

Islomiy bank oddiy bankdan nimasi bilan farq qiladi?

Islomiy moliya tizimi shariat tamoyillariga muvofiq tashkil etiladi. Uning muhim xususiyatlaridan biri — an’anaviy foizli qarzlashuv o‘rniga savdo, ijara, sherikchilik va investitsiyaga asoslangan moliyaviy munosabatlardan foydalanishdir.

Bunday tizimda moliyaviy operatsiyalar belgilangan islomiy moliya standartlariga muvofiq amalga oshirilishi kerak. Shu sababli islomiy bank faoliyati oddiy bank xizmatlariga boshqacha yondashuvni nazarda tutadi.

O‘zbekistonning «Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida»gi qonunida islomiy moliya operatsiyalarining huquqiy asoslari belgilangan. Qonunning 5¹-moddasida nazarda tutilgan operatsiyalar Open bank'ga berilgan litsenziya doirasiga kiradi.

Qanday islomiy moliya operatsiyalarini amalga oshirish mumkin?

Qonunchilikda islomiy banklar uchun bir nechta moliyaviy operatsiya turlari nazarda tutilgan. Ular orasida quyidagilar bor:

• Mushoraka — tomonlarning sherikchilik asosida mablag‘ kiritishi va kelishilgan shartlar bo‘yicha foydani taqsimlashiga asoslangan moliyalashtirish.

• Murobaha — tovarni xarid qilib, kelishilgan ustama bilan mijozga bo‘lib to‘lash sharti asosida sotish.

• Ijara — mol-mulkni islomiy moliya tamoyillari asosida ijaraga berish; qonunda belgilangan hollarda sotib olish huquqi ham nazarda tutilishi mumkin.

• Agentlik shartnomasi asosidagi operatsiyalar — mablag‘larni muayyan vakolatlar va kelishilgan shartlar asosida boshqarish yoki jalb etish.

• Oldindan to‘lovga asoslangan moliyalashtirish — qonunda belgilangan talablarga muvofiq tovar yetkazib berish bilan bog‘liq operatsiyalar.

• Qo‘shma faoliyat va investitsiyada ishtirok etish — sherikchilik yoki yuridik shaxslarning ustav kapitalida ishtirok etish orqali moliyalashtirish.

Ushbu operatsiyalarning har biri muayyan huquqiy va moliyaviy talablarga ega. Ularning amaliy shartlari bank taklif qiladigan mahsulotlar, tegishli shartnomalar va amaldagi qonunchilik asosida belgilanadi.

Bu yangilik aholi va tadbirkorlar uchun nimani anglatadi?

Islomiy bank faoliyati uchun birinchi litsenziyaning berilishi moliya bozorida yangi imkoniyatlar paydo bo‘lishi uchun asos yaratadi. Bunday xizmatlar, ayniqsa, foizli moliyaviy mahsulotlardan foydalanishni istamaydigan yoki sherikchilik va savdoga asoslangan moliyalashtirish modellariga qiziqadigan mijozlar uchun ahamiyatli bo‘lishi mumkin.

Tadbirkorlar uchun esa tovarni bo‘lib to‘lash asosida xarid qilish, sherikchilikda loyihalarni moliyalashtirish va ijaraga asoslangan moliyaviy yechimlar qiziqish uyg‘otishi mumkin.

Biroq litsenziya berilganining o‘zi barcha xizmatlar darhol mijozlarga taklif etila boshlanganini anglatmaydi. Aniq mahsulotlar, ulardan foydalanish shartlari, to‘lovlar va xizmatlarning ishga tushish sanasi bankning rasmiy e’lonlari orqali ma’lum bo‘ladi.

O‘zbekistonda islomiy bank tizimi qanday rivojlanadi?

Mamlakatda islomiy moliyani joriy etish uchun huquqiy asoslar avvalroq ham shakllantirilgan edi. 2026 yilda qabul qilingan qonunchilik o‘zgarishlari islomiy banklar tashkil etish va an’anaviy banklarda islomiy moliya xizmatlarini yo‘lga qo‘yish imkoniyatlarini belgiladi.

Open bank'ga berilgan birinchi litsenziya ushbu jarayonning muhim bosqichi bo‘ldi. Keyingi davrda yangi xizmatlarning amaliyotga tatbiq etilishi, banklarning texnik va tashkiliy tayyorgarligi hamda islomiy moliya standartlariga rioya qilinishi sohaning rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi.

Shu bilan birga, mijozlar moliyaviy xizmatdan foydalanishdan oldin shartnomalarni diqqat bilan o‘rganishi, to‘lovlar va majburiyatlarni tushunishi hamda bankning tegishli litsenziyasini tekshirishi lozim.

Xulosa

O‘zbekistonda islomiy bank faoliyati uchun birinchi litsenziyaning berilishi mamlakat moliya tizimida yangi yo‘nalishning rasman boshlanganini anglatadi. Open bank'ga taqdim etilgan 1-I-sonli litsenziya qonunchilikda nazarda tutilgan islomiy moliya operatsiyalarini amalga oshirish uchun huquqiy asos yaratadi.

Endi asosiy e’tibor yangi xizmatlarning qay tarzda yo‘lga qo‘yilishi, aholi va tadbirkorlarga qanday shartlar taklif etilishi hamda ushbu moliyaviy modelning mamlakat bozorida qanday o‘rin egallashiga qaratiladi.